Thành tích bồi dưỡng học sinh giỏi là minh chứng mạnh cho giáo viên trung học, nhưng không phải điều kiện bắt buộc và cũng không đủ một mình để được phong nhà giáo ưu tú. Hội đồng đọc cả bức tranh: giờ dạy đại trà, đóng góp chuyên môn cho tổ, cho môn học ở cấp tỉnh, tài liệu biên soạn, vai trò với đồng nghiệp trẻ và uy tín đạo đức.
Bài này dành cho giáo viên trung học cơ sở và trung học phổ thông, cả người dạy trường chuyên lẫn trường đại trà, và cho tổ trưởng chuyên môn đang giúp đồng nghiệp làm hồ sơ. Bài đi qua: hai kiểu hồ sơ trung học thường gặp, cách đọc tiêu chuẩn theo môn học, bảng minh chứng, các bước xét, cách viết phần chuyên môn sao cho không chỉ là danh sách giải, và mấy tình huống riêng như chuyển trường, dạy liên trường.
Hai kiểu hồ sơ trung học thường gặp
Kiểu thứ nhất là hồ sơ của giáo viên dạy đội tuyển: nhiều năm có học sinh đạt giải cấp tỉnh, cấp quốc gia, có khi cả giải quốc tế. Kiểu hồ sơ này có lợi thế rõ ràng về minh chứng, nhưng dễ rơi vào lỗi chỉ kể giải mà quên phần còn lại của nghề: dạy lớp đại trà ra sao, đã giúp tổ chuyên môn thế nào, có để lại tài liệu nào cho người sau dùng không.
Kiểu thứ hai là hồ sơ của giáo viên trường đại trà, trường ở vùng khó, nơi học sinh giỏi cấp tỉnh đã là điều hiếm. Thầy cô loại này thường nghĩ mình không có cửa, trong khi những gì họ làm được, như kéo một lớp có nhiều học sinh yếu lên mức đạt chuẩn, xây dựng ngân hàng bài tập cho cả tổ, đổi mới cách kiểm tra đánh giá, đều là đóng góp chuyên môn được tính.
Hội đồng không so hai kiểu hồ sơ với nhau bằng số giải. Mỗi hồ sơ được đọc theo tiêu chuẩn chung, và điều quyết định là tài năng sư phạm có được chứng minh bằng văn bản đáng tin, có tầm ảnh hưởng vượt khỏi lớp mình hay không.
Đọc tiêu chuẩn theo môn học và lớp học
Thời gian trực tiếp giảng dạy. Theo quy định hiện hành; tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng. Giáo viên trung học hay có những năm kiêm nhiệm tổ trưởng, phó hiệu trưởng hoặc đi học thạc sĩ tập trung; nên ghi rõ từng giai đoạn để hội đồng tính đúng.
Tài năng sư phạm ở giờ dạy đại trà. Kết quả hội thi giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh, tiết dạy minh hoạ chuyên đề đổi mới phương pháp của môn, giờ dạy được Sở chọn ghi hình làm học liệu. Một giáo viên giỏi đội tuyển vẫn nên có minh chứng này để hội đồng thấy họ dạy giỏi cả lớp thường.
Bồi dưỡng học sinh giỏi, nếu có. Ghi đúng vai trò: người trực tiếp dạy chính, dạy một phần hay chỉ đứng tên. Hội đồng ở cấp tỉnh thường biết rõ đội tuyển nào ai dạy; khai rộng hơn thực tế dễ bị phản ánh trong lúc công khai danh sách.
Đóng góp chuyên môn cho môn học. Ra đề, phản biện đề, chấm thi các kỳ thi cấp tỉnh; biên soạn tài liệu ôn tập, tài liệu bồi dưỡng giáo viên; tham gia nhóm cốt cán của môn khi thay đổi chương trình. Mỗi việc cần một văn bản cử hoặc ghi nhận.
Ảnh hưởng tới đồng nghiệp và uy tín. Kèm giáo viên trẻ đến khi họ đạt giáo viên giỏi, làm báo cáo viên chuyên đề, được tổ và trường tín nhiệm khi lấy ý kiến. Uy tín đạo đức được đọc qua nhận xét của trường và kết quả công khai.
Minh chứng mạnh, minh chứng yếu của giáo viên trung học
Bảng dưới đặt cạnh nhau những minh chứng thường thấy trong hồ sơ trung học, để thầy cô chọn lọc trước khi đóng tập.
| Tiêu chuẩn | Minh chứng thuyết phục | Minh chứng yếu |
|---|---|---|
| Dạy học đại trà | Quyết định giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh; giờ dạy được Sở chọn làm học liệu | Bảng điểm trung bình môn của lớp, không có đối chiếu |
| Bồi dưỡng học sinh giỏi | Quyết định cử dạy đội tuyển kèm danh sách giải có tên người dạy | Giấy chứng nhận giải của học sinh, không thấy vai trò giáo viên |
| Đóng góp cho môn học | Quyết định cử ra đề, chấm thi, biên soạn tài liệu của Sở hoặc bộ | Tài liệu tự soạn dùng trong lớp, chưa ai thẩm định |
| Sáng kiến | Sáng kiến được công nhận cấp tỉnh kèm nơi áp dụng | Nhiều sáng kiến cấp trường gần giống nhau |
| Đồng nghiệp trẻ | Văn bản phân công kèm cặp; kết quả giáo viên được kèm đạt danh hiệu chuyên môn | Lời kể chung chung “giúp đỡ nhiều giáo viên trẻ” |
Giấy chứng nhận giải của học sinh chỉ chứng minh học sinh giỏi; vai trò của giáo viên phải được chứng minh bằng quyết định cử dạy hoặc xác nhận của trường. Đây là chỗ nhiều hồ sơ tốn công mà vẫn thiếu.
Các bước xét với một giáo viên trung học
Quy trình theo kế hoạch của từng đợt; khung chung dưới đây áp dụng cho trường công lập trực thuộc Sở.
- Trường họp hội đồng cấp cơ sở, đối chiếu tiêu chuẩn, lấy ý kiến tập thể và lập biên bản.
- Giáo viên hoàn thiện bản khai, báo cáo thành tích, phụ lục minh chứng sắp theo từng tiêu chuẩn; hiệu trưởng nhận xét, ký.
- Hồ sơ gửi Sở; Sở kiểm tra thể thức, đối chiếu thông tin giải, đội tuyển, chuyên đề với lưu trữ của Sở.
- Hội đồng cấp tỉnh xét, công khai danh sách, bỏ phiếu theo tỷ lệ quy định, rồi chuyển lên cấp trên theo đường quy định của đợt.
- Các cấp hội đồng tiếp theo, tới hội đồng cấp nhà nước, xét tiếp; kết quả thường công bố quanh dịp 20/11.
Mỗi đợt thường kéo dài từ một năm trở lên. Trường hợp giáo viên trường thuộc bộ, ngành khác quản lý thì đầu mối gửi hồ sơ theo hướng dẫn riêng; hỏi đơn vị trước khi bắt đầu.
Viết phần chuyên môn để không chỉ là một danh sách giải
Một bảng giải thưởng của học sinh dài hai trang không nói được nhiều bằng một đoạn văn ngắn cho thấy người giáo viên đã làm gì để có các giải đó và để lại gì cho tổ chuyên môn. Cách viết gọn là nhóm theo giai đoạn: giai đoạn xây dựng đội tuyển, giai đoạn hoàn thiện tài liệu, giai đoạn chuyển giao cho người trẻ.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định, một cô giáo dạy văn ở trường trung học phổ thông miền núi: “Khi trường chưa có đội tuyển môn văn, cô đề xuất và trực tiếp phụ trách đội tuyển trong nhiều năm, xây dựng bộ đề luyện viết theo từng dạng bài; bộ tài liệu sau đó được tổ chuyên môn dùng chung và được Sở chọn giới thiệu trong đợt bồi dưỡng giáo viên dạy văn của tỉnh. Hai giáo viên trẻ do cô kèm cặp hiện là người phụ trách đội tuyển chính của trường.”
Đoạn văn kiểu này cho thấy cả ba điều hội đồng cần: tài năng, sáng kiến và tính kế tục. Danh sách giải chi tiết đưa xuống phụ lục, có bản sao quyết định đi kèm.
Tình huống riêng của giáo viên trung học
Đã chuyển trường giữa chừng. Thành tích ở trường cũ vẫn được tính, nhưng cần xác nhận của trường cũ hoặc của Sở. Nên xin xác nhận từ sớm vì người phụ trách có thể đã thay đổi.
Dạy liên trường, dạy tăng cường. Văn bản điều động cần được giữ lại, vì đó vừa là thời gian giảng dạy vừa là minh chứng cho tinh thần nhận việc khó.
Đi học dài ngày. Thời gian đi học tập trung có thể không tính là trực tiếp giảng dạy; xem quy định hiện hành và hướng dẫn của đợt.
Giáo viên trường ngoài công lập. Vẫn có thể được đề nghị nếu đáp ứng tiêu chuẩn; đầu mối và người xác nhận theo hướng dẫn riêng của Sở.
Đã từng bị nhắc nhở hoặc kỷ luật. Một kỷ luật còn trong thời hạn thường làm hồ sơ không thể đi tiếp. Kỷ luật đã hết thời hạn thì tuỳ quy định hiện hành; nên trao đổi thẳng với bộ phận thi đua của trường trước khi bỏ công làm hồ sơ, tránh trường hợp tới cấp tỉnh mới bị dừng.
Giáo viên trung học cơ sở ở trường nhỏ, dạy nhiều môn
Ở những trường trung học cơ sở ít lớp, một giáo viên có khi phải dạy hai, ba môn, vừa chủ nhiệm vừa làm tổng phụ trách hoặc phụ trách thư viện, thiết bị. Hồ sơ của họ thường bị loãng vì không có môn nào thật sâu. Cách xử lý là chọn môn chính, môn mà người đó được đào tạo và dạy lâu nhất, làm trục của báo cáo; các môn dạy kiêm chỉ ghi gọn như một phần của quá trình.
Với giáo viên dạy môn tích hợp theo chương trình mới, như khoa học tự nhiên hay lịch sử và địa lý, việc tham gia xây dựng kế hoạch dạy học tích hợp cho tổ, dạy minh hoạ chủ đề tích hợp cho cụm trường, phối hợp với giáo viên các môn khác để chia phần là đóng góp chuyên môn rất rõ. Đây là việc mới, nhiều trường còn lúng túng; người đi trước có văn bản ghi nhận sẽ có minh chứng mà đồng nghiệp chưa có.
Điều cần tránh là kê mọi việc kiêm nhiệm như thành tích. Hội đồng không chấm số đầu việc; họ tìm xem trong các việc đó, việc nào cho thấy tài năng sư phạm và được người khác ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên trung học không dạy đội tuyển có được xét nhà giáo ưu tú không?
Có. Tiêu chuẩn không bắt buộc phải có học sinh giỏi. Tài năng sư phạm có thể chứng minh qua giờ dạy được đánh giá, đóng góp chuyên môn cho môn học, sáng kiến và vai trò bồi dưỡng đồng nghiệp.
Giải của học sinh có cần ghi tên giáo viên dạy không?
Nên có văn bản cho thấy vai trò của giáo viên: quyết định cử dạy đội tuyển hoặc xác nhận của trường. Giấy chứng nhận giải chỉ ghi tên học sinh thì chưa chứng minh được vai trò người dạy.
Thời gian làm phó hiệu trưởng có được tính là giảng dạy không?
Phụ thuộc quy định hiện hành về cán bộ quản lý có trực tiếp giảng dạy. Ghi rõ số tiết, môn dạy trong thời gian kiêm nhiệm và hỏi Sở để biết cách tính trong đợt xét.
Có nên đưa toàn bộ giải học sinh nhiều năm vào hồ sơ không?
Nên đưa đầy đủ vào phụ lục, có bản sao quyết định, nhưng trong báo cáo chỉ tóm tắt và nêu ý nghĩa. Phần chữ nên dành cho cách làm và những gì để lại cho tổ chuyên môn.
Giáo viên trường chuyên và trường thường có tiêu chuẩn khác nhau không?
Tiêu chuẩn chung là một cho mọi trường. Khác ở loại minh chứng mỗi người có; hội đồng đọc từng hồ sơ theo tiêu chuẩn chung, không đem giáo viên trường chuyên ra so với giáo viên trường thường.
Chuyển sang dạy ở tỉnh khác thì hồ sơ nộp ở đâu?
Thường nộp ở nơi đang công tác, kèm xác nhận thành tích của nơi công tác cũ. Hỏi Sở nơi đang công tác về đầu mối và mẫu xác nhận trong đợt xét.