Hiệu trưởng, phó hiệu trưởng và cán bộ quản lý trường vẫn thuộc diện xét nhà giáo ưu tú, nhưng hội đồng không xét chức vụ. Hồ sơ của họ phải chứng minh hai điều cùng lúc: vẫn là nhà giáo có tài năng sư phạm thật, và việc quản lý đã làm nhà trường cùng đội ngũ giáo viên tốt lên rõ ràng, có văn bản ghi nhận.
Bài này viết cho cán bộ quản lý ở trường mầm non, phổ thông, trường nghề đang được đề nghị, và cho bộ phận thi đua của đơn vị cấp trên đang hướng dẫn họ. Bài đi qua: chỗ đứng của người quản lý trong danh hiệu nhà giáo, từng tiêu chuẩn đọc theo công việc quản lý, bảng minh chứng, các bước xét và chỗ khác của người đứng đầu đơn vị, cách viết sự đổi thay của nhà trường, và những tình huống như luân chuyển nhiều trường, kiêm nhiệm.
Người quản lý trong một danh hiệu dành cho nhà giáo
Danh hiệu nhà giáo ưu tú ghi nhận nhà giáo, tức là người làm nghề dạy học. Cán bộ quản lý trường được xét vì họ xuất thân từ nhà giáo, thường vẫn trực tiếp dạy một số tiết theo quy định, và vì quản lý một nhà trường là một dạng hoạt động sư phạm ở tầm rộng hơn: tổ chức để nhiều giáo viên dạy tốt, để học sinh học tốt.
Chính vì thế, hồ sơ của người quản lý bị đọc kỹ ở hai đầu. Đầu thứ nhất: trước khi làm quản lý, người này đã là giáo viên giỏi chưa, có minh chứng chuyên môn không. Đầu thứ hai: trong thời gian quản lý, nhà trường đã thay đổi thế nào, đội ngũ có lớn lên không, và thay đổi ấy có gắn với quyết định, cách làm của chính người được đề nghị hay chỉ là thành tích chung của tập thể.
Một điều cần nói thẳng: chức vụ không cộng điểm. Hội đồng các cấp thường thận trọng hơn với hồ sơ của người đứng đầu đơn vị, vì người đó cũng là người ký xác nhận cho hồ sơ của chính mình ở cấp cơ sở. Vì vậy quy trình lấy ý kiến, nhận xét của cấp trên trực tiếp càng có trọng lượng. Thời gian công tác, thời gian trực tiếp giảng dạy theo quy định hiện hành; tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.
Tiêu chuẩn đọc theo công việc quản lý trường
Thời gian giảng dạy và quản lý. Cách tính thời gian làm quản lý vào thời gian giảng dạy theo quy định hiện hành. Hồ sơ nên ghi rõ từng giai đoạn: dạy bao nhiêu năm trước khi làm quản lý, trong thời gian quản lý vẫn dạy môn gì, bao nhiêu tiết theo quy định.
Tài năng sư phạm của chính người quản lý. Những minh chứng từ thời còn đứng lớp vẫn có giá trị: giáo viên dạy giỏi, sáng kiến, chuyên đề. Trong thời gian quản lý, việc dạy minh hoạ, chủ trì chuyên đề cho cả trường, cho cụm trường là cách cho thấy người quản lý vẫn giữ nghề.
Đổi thay của nhà trường. Hội đồng muốn thấy nhà trường trước và sau một giai đoạn: đạt kiểm định chất lượng, đạt chuẩn quốc gia, mở được mô hình mới, nề nếp chuyên môn thay đổi. Mỗi điểm cần văn bản công nhận của cấp có thẩm quyền.
Phát triển đội ngũ. Giáo viên của trường đạt giáo viên giỏi, được làm cốt cán, được đề bạt sang trường khác làm quản lý. Đây là phần cho thấy ảnh hưởng thật của người quản lý tới nghề: họ làm cho người khác giỏi lên.
Đạo đức, liêm chính trong quản lý. Kết quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán tại đơn vị trong thời gian quản lý; không có sai phạm bị kết luận. Với người đứng đầu, tiêu chuẩn đạo đức được đọc rộng hơn, gồm cả cách điều hành tài chính, tuyển dụng, đánh giá người khác.
Minh chứng của người quản lý: mạnh và yếu
Bảng dưới giúp tách những minh chứng thật sự nói về vai trò của người quản lý với những thứ chỉ là thành tích chung.
| Tiêu chuẩn | Minh chứng thuyết phục | Minh chứng yếu |
|---|---|---|
| Chuyên môn cá nhân | Quyết định giáo viên dạy giỏi thời còn đứng lớp; văn bản cử dạy minh hoạ, báo cáo chuyên đề khi làm quản lý | Chỉ có các quyết định bổ nhiệm chức vụ |
| Đổi thay của trường | Quyết định công nhận kiểm định, chuẩn quốc gia; đề án do người được đề nghị chủ trì kèm kết quả | Bảng thành tích chung của trường không thấy vai trò cá nhân |
| Phát triển đội ngũ | Kế hoạch bồi dưỡng do trường xây dựng; danh sách giáo viên đạt danh hiệu chuyên môn qua các năm | Câu chung “quan tâm phát triển đội ngũ” |
| Liêm chính | Kết luận thanh tra, kiểm tra không có sai phạm; nhận xét của cấp trên trực tiếp | Không đề cập, để hội đồng tự tìm |
| Uy tín | Kết quả lấy ý kiến tập thể của trường; nhận xét của chính quyền cấp xã nơi trường đóng | Thư khen rời rạc |
Điểm mấu chốt: thành tích của trường là thành tích tập thể. Muốn đưa vào hồ sơ cá nhân, cần chỉ ra được phần nào gắn với quyết định, đề án, cách làm do chính người được đề nghị khởi xướng và chủ trì.
Các bước xét và chỗ khác của người đứng đầu
Khung chung theo kế hoạch của từng đợt; với người đứng đầu đơn vị, có một vài khác biệt về người nhận xét.
- Nhà trường họp hội đồng cấp cơ sở và lấy ý kiến tập thể; khi xét hiệu trưởng, việc chủ trì cuộc họp thường do người khác đảm nhận theo hướng dẫn để bảo đảm khách quan.
- Người được đề nghị hoàn thiện bản khai, báo cáo thành tích; phần nhận xét, xác nhận do cấp trên trực tiếp thực hiện, không tự xác nhận cho chính mình.
- Cơ quan quản lý trực tiếp, như Sở hoặc bộ, ngành chủ quản, tổng hợp và kiểm tra, thường đối chiếu thêm kết quả thanh tra, kiểm tra.
- Hội đồng cấp tỉnh hoặc cấp bộ xét, công khai danh sách lấy ý kiến, bỏ phiếu theo tỷ lệ quy định.
- Hội đồng cấp nhà nước xét tiếp trước khi có quyết định; kết quả thường công bố quanh dịp 20/11.
Mỗi đợt thường kéo dài từ một năm trở lên. Người quản lý đang chuẩn bị luân chuyển nên trao đổi với cơ quan cấp trên về thời điểm, vì việc chuyển đơn vị giữa đợt có thể làm hồ sơ phải xác nhận lại.
Viết sự đổi thay của nhà trường mà không biến thành báo cáo tổng kết
Báo cáo thành tích của người quản lý hay bị viết như báo cáo tổng kết năm học của trường: cơ sở vật chất, quy mô học sinh, tỷ lệ lên lớp. Hội đồng đọc xong vẫn không biết người này đã làm gì. Cách sửa là chọn hai, ba thay đổi lớn nhất trong giai đoạn quản lý, mỗi thay đổi kể theo ba nhịp: tình trạng lúc nhận nhiệm vụ, cách làm do người quản lý khởi xướng, kết quả có văn bản công nhận.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định, một cô hiệu trưởng trường tiểu học ở xã đồng bằng: “Khi được bổ nhiệm, trường chưa đạt chuẩn và đội ngũ có nhiều giáo viên mới. Cô chủ trì xây dựng kế hoạch sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, trực tiếp dạy minh hoạ ở những buổi đầu; sau một thời gian, nhiều giáo viên của trường đạt giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh, hai người được điều động làm quản lý ở trường khác. Trường được công nhận đạt chuẩn quốc gia và đạt kiểm định chất lượng theo quyết định của cấp có thẩm quyền.”
Nếu có số giáo viên đạt danh hiệu thật, ghi kèm danh sách ở phụ lục. Không dùng số ước lượng, không viết “đưa trường từ yếu lên mạnh” mà không chỉ ra cụ thể thay đổi ở đâu.
Tình huống riêng của cán bộ quản lý
Luân chuyển qua nhiều trường. Mỗi trường là một giai đoạn; cần xác nhận của từng nơi hoặc của cơ quan quản lý chung. Nên chọn giai đoạn có thay đổi rõ nhất để viết kỹ, các giai đoạn khác viết gọn.
Chuyển lên làm việc ở cơ quan quản lý giáo dục. Thời gian làm chuyên viên có thể không tính là giảng dạy; cách tính theo quy định hiện hành. Đóng góp ở vị trí đó được ghi như phần ảnh hưởng tới ngành.
Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn. Thường có lợi thế về minh chứng chuyên môn vì trực tiếp tổ chức dạy học; nên khai thác phần này thay vì kể chung thành tích của trường.
Từng có sai sót trong quản lý. Một kết luận sai phạm, kỷ luật còn hiệu lực thường làm hồ sơ không thể đi tiếp. Nên trao đổi thẳng với cấp trên trước khi chuẩn bị.
Chuẩn bị khi còn đương nhiệm
Người quản lý thường bận tới mức chỉ nghĩ tới hồ sơ danh hiệu khi được cấp trên nhắc. Lúc đó, việc tách thành tích cá nhân ra khỏi thành tích chung của trường trở nên rất khó, vì mọi văn bản đều mang tên nhà trường. Một thói quen đơn giản giúp nhiều: mỗi khi khởi xướng một đề án, một kế hoạch chuyên môn quan trọng, lưu một bản có ghi rõ người chủ trì, người xây dựng, cùng biên bản họp có ý kiến của mình.
Thói quen thứ hai là duy trì việc dạy và dự giờ thật, không chỉ trên sổ. Những biên bản dự giờ có nhận xét chuyên môn, những tiết dạy minh hoạ có kế hoạch bài dạy lưu lại, là minh chứng cho thấy người quản lý vẫn là nhà giáo.
Thói quen thứ ba là giữ hồ sơ phát triển đội ngũ: ai được bồi dưỡng, ai đạt danh hiệu chuyên môn, ai được đề bạt. Danh sách ấy vừa là công cụ quản lý, vừa là phần minh chứng mạnh nhất về ảnh hưởng của người đứng đầu tới nghề.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu trưởng không còn dạy nhiều thì có được xét nhà giáo ưu tú không?
Có thể, nếu đáp ứng thời gian giảng dạy theo quy định hiện hành và có minh chứng chuyên môn. Việc dạy theo định mức của cán bộ quản lý và dạy minh hoạ chuyên đề nên được ghi rõ.
Thành tích của trường có được tính vào hồ sơ cá nhân hiệu trưởng không?
Được tính khi chỉ ra rõ vai trò cá nhân: đề án, kế hoạch, cách làm do hiệu trưởng khởi xướng và chủ trì. Thành tích chung không gắn vai trò thì sức nặng thấp.
Ai nhận xét hồ sơ của hiệu trưởng?
Thường là cấp trên trực tiếp, như Sở hoặc bộ, ngành chủ quản, theo hướng dẫn của đợt. Người đứng đầu không tự xác nhận cho hồ sơ của chính mình.
Kết quả thanh tra có ảnh hưởng tới hồ sơ không?
Có. Với người quản lý, kết luận thanh tra, kiểm tra tại đơn vị là căn cứ quan trọng về liêm chính. Sai phạm bị kết luận có thể làm dừng hồ sơ.
Đã chuyển sang làm chuyên viên Sở có được đề nghị không?
Có thể, nếu đáp ứng tiêu chuẩn về thời gian giảng dạy và thành tích theo quy định hiện hành. Hồ sơ thường do cơ quan đang công tác lập, kèm xác nhận của các trường đã công tác.
Phó hiệu trưởng và hiệu trưởng có tiêu chuẩn khác nhau không?
Tiêu chuẩn chung giống nhau. Khác ở minh chứng: phó hiệu trưởng chuyên môn thường mạnh phần tổ chức dạy học, hiệu trưởng thường phải chứng minh thêm sự đổi thay của cả nhà trường.