Giải thưởng của hội nghề nghiệp, hội chuyên ngành là sự ghi nhận của chính những người trong nghề, nên khi được xét nghiêm túc nó là một trong những minh chứng mạnh nhất cho giá trị chuyên môn của một công trình, tác phẩm hay một người làm nghề. Giá trị của một giải không nằm ở tên gọi kêu hay không, mà ở người xét, cách xét và việc giải có thu tiền để được vinh danh hay không.
Bài này viết cho người đã có giải của hội nghề nghiệp và đang làm hồ sơ đề nghị danh hiệu vinh dự hoặc giải thưởng cấp nhà nước, cho người đang phân vân nên kê giải nào, và cho cán bộ thi đua phải đánh giá các giải tác giả kê trong hồ sơ. Bài đi qua vị trí của giải hội nghề nghiệp, cách đọc giá trị một giải, cách đặt giải hội cạnh giải liên hoan và giải của bộ, ngành, cách ghi giải trong hồ sơ, và những trường hợp đặc biệt.
Giải hội nghề nghiệp nằm ở đâu
Hệ thống ghi nhận nghề nghiệp ở nước ta có nhiều tầng. Ở trên là danh hiệu vinh dự nhà nước và giải thưởng cấp nhà nước. Ở tầng ngành có giải thưởng của bộ, ngành, kỷ niệm chương. Song song là giải thưởng của các hội: hội văn học nghệ thuật chuyên ngành như nhà văn, nhạc sĩ, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh, kiến trúc; các hội khoa học kỹ thuật chuyên ngành; các hội nghề như y học, dược học, luật gia, nhà báo. Mỗi hội có giải riêng theo điều lệ và quy chế của hội.
Điểm đặc biệt của giải hội nghề nghiệp là người xét chính là đồng nghiệp. Một nhạc sĩ được hội đồng nhạc sĩ chọn, một kiến trúc sư được hội đồng kiến trúc sư chấm. Vì thế khi hội đồng giải thưởng cấp nhà nước hay hội đồng xét danh hiệu nhìn vào hồ sơ, giải hội nghề nghiệp nghiêm túc là dấu hiệu rằng giới chuyên môn đã ghi nhận người đó, tác phẩm đó, chứ không chỉ là đánh giá của bản thân tác giả hay đơn vị.
Đọc giá trị một giải trước khi đưa vào hồ sơ
Không có danh sách chính thức xếp hạng các giải. Bảng dưới là những dấu hiệu người làm hồ sơ lâu năm hay dùng để đánh giá.
| Câu hỏi | Giải nghiêm túc | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Ai tổ chức? | Hội có điều lệ, hoạt động lâu năm, có hội viên là người làm nghề | Tổ chức mới lập, tên gần giống tổ chức lớn, không rõ địa chỉ hoạt động |
| Ai chấm? | Hội đồng gồm người có uy tín trong nghề, có quy chế xét | Không công bố hội đồng, hoặc người chấm không làm nghề |
| Xét bằng gì? | Tác phẩm, công trình nộp theo thể lệ, có vòng sơ khảo, chung khảo | Chỉ cần điền thông tin cá nhân, gửi ảnh, không có vòng chấm |
| Có thu tiền không? | Không thu tiền để được vinh danh; nếu có lệ phí dự giải thì nhỏ, công khai, như nhau với mọi người | Mời nhận giải kèm khoản "phí vinh danh", "phí đăng sách", "phí kỷ niệm chương" |
| Tỷ lệ đạt giải? | Có chọn lọc, nhiều người không đạt | Hầu như ai nộp cũng được, danh sách rất dài |
| Có được giới chuyên môn nhắc tới? | Được giới nghề biết, kết quả công bố công khai | Chỉ có trên trang của chính đơn vị tổ chức và trên các bài quảng bá |
Gặp lời mời nhận giải mà người mời biết rất ít về công việc của bạn, kèm yêu cầu đóng tiền để được ghi tên, nên từ chối lịch sự. Kê những giải như vậy vào hồ sơ đề nghị danh hiệu hoặc giải thưởng cấp nhà nước thường làm hội đồng đánh giá thấp cả bộ hồ sơ.
Giải hội nghề nghiệp được dùng thế nào trong hồ sơ cao hơn
Minh chứng cho giá trị chuyên môn của tác phẩm, công trình. Trong hồ sơ giải thưởng cấp nhà nước về văn học nghệ thuật, giải của hội chuyên ngành cho chính tác phẩm trong cụm là minh chứng mạnh nhất về giá trị nghệ thuật. Với khoa học, giải của hội khoa học chuyên ngành cho thấy đồng nghiệp đã đánh giá công trình.
Minh chứng cho tài năng nghề trong hồ sơ danh hiệu. Với danh hiệu nghệ sĩ, giải tại liên hoan, hội diễn của ngành và giải của hội là phần chính trong tiêu chuẩn tài năng; số lượng và mức giải cụ thể theo quy định hiện hành. Với nhà giáo, thầy thuốc, giải của hội nghề nghiệp là minh chứng bổ trợ cho phần chuyên môn.
Mốc thời gian của quá trình. Các giải trải qua nhiều năm cho thấy người làm nghề giữ được phong độ, không chỉ thành công một lần.
Không thay thế được các minh chứng khác. Giải hội nghề nghiệp không thay cho minh chứng ứng dụng, công bố hay học trò. Một hồ sơ chỉ toàn giải mà thiếu những thứ đó vẫn bị coi là chưa đủ.
Giải hội, giải liên hoan và giải của bộ, ngành: đặt cạnh nhau thế nào
Trong hồ sơ của một người làm nghề lâu năm thường có lẫn ba loại giải: giải do hội nghề nghiệp xét, giải tại các liên hoan, hội diễn, hội thi do cơ quan quản lý ngành tổ chức, và giải thưởng của bộ, ngành về một lĩnh vực. Ba loại này khác nhau ở người tổ chức và cách xét, nhưng đều có thể là minh chứng tốt nếu được ghi rõ.
Giải liên hoan, hội diễn gắn với một lần biểu diễn, một vở diễn, một tiết mục trong một kỳ cụ thể; nó cho thấy phong độ nghề ở thời điểm đó. Giải của hội thường xét tác phẩm đã công bố trong một khoảng thời gian, nhìn rộng hơn một lần diễn. Giải của bộ, ngành thường gắn với một chủ đề hay một lĩnh vực quản lý. Khi xếp vào hồ sơ, nên tách thành nhóm theo loại, trong mỗi nhóm xếp theo thời gian, để hội đồng thấy được cả chiều rộng lẫn sự đều đặn.
Một chỗ hay nhầm là tính trùng: một tác phẩm đạt giải ở liên hoan rồi được hội xét giải cho chính tác phẩm đó. Hai giải vẫn kê được, nhưng nên ghi cùng một dòng tác phẩm để người đọc không tưởng là hai thành tựu khác nhau. Kê trung thực như vậy làm hồ sơ đáng tin hơn là cố kéo dài danh sách.
Ghi giải trong hồ sơ cho đúng
Cách ghi đúng gồm tên giải đầy đủ như trong quyết định, đơn vị tổ chức, mức giải, năm, tác phẩm hoặc công trình được giải. Đính kèm bản sao quyết định hoặc giấy chứng nhận theo yêu cầu của đợt xét. Đừng ghi gộp "nhiều giải thưởng cấp quốc gia" mà không liệt kê, cũng đừng nâng cấp tên giải, ví dụ ghi giải của một hội thành "giải thưởng quốc gia".
Một đoạn mẫu trong báo cáo thành tích của một nghệ sĩ giả định: "Tác phẩm múa về nghề dệt của đồng bào vùng cao, do nghệ sĩ biên đạo, đạt giải của hội chuyên ngành tại cuộc thi tác phẩm múa toàn quốc, sau đó được đơn vị nghệ thuật dàn dựng lại trong nhiều chương trình biểu diễn. Bản sao quyết định giải ở phụ lục." Đoạn này đủ năm thông tin: tác phẩm, vai trò, đơn vị trao giải, cấp của cuộc thi, đời sống của tác phẩm sau giải; người đọc không phải đoán gì.
Sắp xếp các giải theo thời gian hoặc theo mức, thống nhất trong cả hồ sơ. Giải nào quan trọng nhất với tiêu chuẩn đang xét thì đặt lên đầu và dẫn chiếu sang phụ lục.
Rà danh sách giải trước khi đưa vào hồ sơ
Cán bộ thi đua hoặc người làm hồ sơ giúp nên rà theo trình tự sau, nhất là với người có rất nhiều giải qua mấy chục năm.
- Lập danh sách toàn bộ các giải, mỗi dòng ghi tên giải, đơn vị tổ chức, năm, mức, tác phẩm.
- Đối chiếu từng giải với giấy tờ đang giữ; giải nào không còn quyết định hay giấy chứng nhận thì tìm lại ở đơn vị tổ chức.
- Đánh dấu các giải có dấu hiệu đáng ngờ theo bảng trên; cân nhắc bỏ khỏi hồ sơ.
- Chọn ra các giải liên quan trực tiếp đến tiêu chuẩn đang xét, xếp lên đầu.
- Kiểm tên giải, tên tác phẩm trong hồ sơ khớp với quyết định, kể cả dấu và chữ hoa.
- Lưu toàn bộ danh sách gốc ở nhà; hồ sơ chỉ đưa phần đã chọn.
Bỏ bớt giải không có nghĩa là phủ nhận chúng, chỉ là để hồ sơ gọn và đáng tin hơn. Hội đồng đọc mười giải có chọn lọc dễ hơn năm mươi giải lẫn lộn.
Trường hợp đặc biệt
Giải của hội nước ngoài. Ghi đúng tên gốc và tên dịch, kèm bản dịch giấy chứng nhận theo yêu cầu. Đánh giá uy tín theo cùng các câu hỏi ở bảng trên; giải quốc tế không tự động uy tín hơn giải trong nước.
Hội đã giải thể hoặc đổi tên. Ghi tên hội tại thời điểm trao giải, chú thích tên hiện nay nếu có. Quyết định cũ vẫn có giá trị làm minh chứng.
Giải tập thể. Nếu giải trao cho đoàn, ban nhạc, nhóm nghiên cứu, ghi rõ vai trò của người đang làm hồ sơ trong tập thể đó, có xác nhận của đơn vị.
Người đã nghỉ hưu, giải từ nhiều chục năm trước. Giấy tờ cũ thường viết tay, tên hội và tên giải đã đổi nhiều lần. Ghi đúng như trên giấy tờ gốc, thêm chú thích ngắn để hội đồng hiểu, và nhờ hội xác nhận lại nếu bản gốc đã mờ.
Giải bị thu hồi. Không được kê. Nếu có tranh chấp liên quan, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm hồ sơ mới.
Câu hỏi thường gặp
Giải thưởng hội nghề nghiệp có được tính như giải thưởng nhà nước không?
Không. Đây là giải của hội, khác với Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước. Tuy vậy giải hội nghề nghiệp nghiêm túc là minh chứng giá trị khi đề nghị các hình thức cao hơn.
Làm sao biết một giải có đáng kê vào hồ sơ không?
Xem ai tổ chức, ai chấm, xét bằng gì, có thu tiền để được vinh danh không và giới chuyên môn có biết tới giải không. Nếu còn băn khoăn, hỏi bộ phận thi đua – khen thưởng hoặc hội chuyên ngành của mình.
Giải tại liên hoan, hội diễn có được tính như giải của hội không?
Hai loại giải khác nhau về người tổ chức và cách xét, nhưng đều là minh chứng nghề nghiệp. Với danh hiệu nghệ sĩ, giải liên hoan, hội diễn còn là phần chính trong tiêu chuẩn tài năng; mức và số giải cụ thể theo quy định hiện hành.
Giải của hội cấp tỉnh có giá trị không?
Có, nhất là khi được xét nghiêm túc. Trong hồ sơ, giải cấp tỉnh thường được xem cùng các giải cấp cao hơn để thấy quá trình; mức giải cần theo tiêu chuẩn cụ thể thì theo quy định hiện hành.
Mất giấy chứng nhận giải thì làm sao?
Liên hệ hội đã trao giải để xin xác nhận hoặc bản sao quyết định. Nếu hội đã giải thể, tìm tư liệu công bố kết quả thời đó, xác nhận của đơn vị nơi công tác lúc nhận giải.
Có nên đề nghị hội xét giải cho mình không?
Tuỳ quy chế từng hội; nhiều giải nhận tác phẩm do tác giả tự gửi theo thể lệ. Điều quan trọng là gửi đúng tác phẩm tốt nhất và chấp nhận kết quả chấm của đồng nghiệp.