Giải thưởng cấp nhà nước về văn học nghệ thuật xét tác phẩm hoặc cụm tác phẩm đã công bố, đã có thời gian sống trong đời sống văn hoá, có giá trị tư tưởng và nghệ thuật được giới chuyên môn ghi nhận; việc khó nhất của tác giả là chọn đúng tác phẩm hoặc gom đúng cụm tác phẩm để đề nghị. Thời gian công bố tối thiểu, số tác phẩm trong một cụm và các điều kiện cụ thể theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng cùng hội chuyên ngành.
Bài này viết cho nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ, nhà nhiếp ảnh, nhà biên đạo, đạo diễn, nhà nghiên cứu lý luận phê bình đang cân nhắc có nên đề nghị, và cho con cháu, học trò làm hồ sơ giúp một tác giả lớn tuổi. Bài đi qua chỗ đứng của giải, cách hội đồng nhìn một tác phẩm, cách chọn và gom cụm, giấy tờ cần có, đường đi của hồ sơ qua hội chuyên ngành, và những trường hợp hay vấp.
Một giải cho tác phẩm, khác với danh hiệu nghệ sĩ
Người ngoài ngành hay lẫn giải thưởng văn học nghệ thuật cấp nhà nước với danh hiệu nghệ sĩ ưu tú, nghệ sĩ nhân dân. Danh hiệu dành cho người biểu diễn, người sáng tạo được ghi nhận qua cả quá trình hoạt động nghề; giải thưởng dành cho tác phẩm, và qua tác phẩm mà ghi nhận tác giả. Một nhạc sĩ chưa từng có danh hiệu vẫn có thể có cụm ca khúc đạt giải; một nghệ sĩ biểu diễn được phong danh hiệu cao nhất vẫn không thuộc diện đề nghị giải nếu không có tác phẩm sáng tác của riêng mình.
Ở cấp nhà nước có hai mức giải về văn học nghệ thuật là Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước, xét theo đợt với chu kỳ do quy định hiện hành. Hội đồng làm việc theo các chuyên ngành như văn học, âm nhạc, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh, múa, kiến trúc, văn nghệ dân gian, lý luận phê bình. Mỗi chuyên ngành có cách nhìn tác phẩm riêng, nên điều đầu tiên tác giả cần làm là đọc kỹ hướng dẫn của đúng chuyên ngành mình.
Hội đồng nhìn một tác phẩm qua những điểm nào
Đã công bố và có đời sống. Tác phẩm đã xuất bản, công diễn, triển lãm, phát hành hoặc dựng thành công trình; đã qua một khoảng thời gian theo quy định hiện hành để công chúng và giới chuyên môn kịp đón nhận. Bản thảo chưa công bố không thuộc diện xét.
Giá trị nghệ thuật được người trong nghề ghi nhận. Giải thưởng của hội chuyên ngành, bài phê bình nghiêm túc, việc tác phẩm được đưa vào giáo trình, tuyển tập, bảo tàng, được dàn dựng lại nhiều lần. Đây là dấu vết cho thấy tác phẩm không chỉ được yêu thích một mùa.
Giá trị tư tưởng và nhân văn. Tác phẩm nói được điều gì về con người, về đất nước, về đời sống, theo cách riêng của tác giả. Hội đồng không chấm theo đề tài to hay nhỏ, một tập thơ về đời thường vẫn có thể có chiều sâu lớn.
Sức lan toả. Số lần tái bản, công diễn, mức độ được biểu diễn lại, được dạy trong trường nghệ thuật. Lan toả không đồng nghĩa với lượt xem trên mạng; hội đồng coi trọng việc tác phẩm được nghề tiếp nhận lâu dài.
Quyền tác giả rõ ràng. Không có tranh chấp, tác phẩm chuyển thể hoặc phỏng theo phải ghi đúng nguồn, phần đóng góp của đồng tác giả phải thống nhất bằng văn bản.
Chọn một tác phẩm hay gom một cụm
Nhiều tác giả có cả trăm tác phẩm, và phản xạ đầu tiên là đưa càng nhiều càng tốt. Kinh nghiệm của các hội đồng cho thấy điều ngược lại: một cụm tác phẩm thuyết phục khi các tác phẩm cùng thể hiện một hướng tìm tòi, một mảng đề tài hoặc một giai đoạn sáng tác chín muồi, và mỗi tác phẩm trong cụm đều đứng được một mình. Thêm tác phẩm yếu vào cụm chỉ kéo trung bình xuống.
Một cách chọn hay dùng là bắt đầu từ tác phẩm mạnh nhất, tác phẩm mà giới chuyên môn đã ghi nhận rõ nhất, rồi hỏi: những tác phẩm nào cùng mạch với nó. Ví dụ giả định, một nữ nhạc sĩ có nhiều ca khúc thiếu nhi và ca khúc về biển; cụm về biển có hai bài đã đoạt giải hội chuyên ngành và được dàn dựng hợp xướng nhiều lần, thì cụm ấy nên là trục, còn ca khúc thiếu nhi để dành cho một hướng khác. Số tác phẩm tối đa và tối thiểu trong một cụm theo quy định hiện hành của từng chuyên ngành.
Với tác giả lý luận phê bình hoặc nghiên cứu văn nghệ dân gian, "tác phẩm" thường là công trình sách. Lúc này nên chọn công trình có phương pháp rõ và đã được dùng làm tài liệu tham khảo, thay vì một tập hợp bài báo rời.
Giấy tờ cho hồ sơ tác phẩm
Thành phần hồ sơ chính xác theo hướng dẫn của đợt xét. Bảng dưới gom những thứ gần như đợt nào cũng cần, kèm chỗ hay sai.
| Giấy tờ | Lấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bản khai thông tin tác giả | Tác giả tự khai theo mẫu của đợt | Khai đúng tên khai sinh và bút danh, ghi rõ bút danh dùng trên tác phẩm |
| Bản tóm tắt, giới thiệu tác phẩm hoặc cụm | Tác giả viết, có thể nhờ người am hiểu góp ý | Viết về tác phẩm, không viết tiểu sử dài |
| Bản tác phẩm | Sách in, bản ghi âm, ghi hình, ảnh chụp tác phẩm mỹ thuật, bản vẽ kiến trúc | Bản ghi phải nghe xem được, ghi đúng thông tin phát hành |
| Minh chứng công bố | Nhà xuất bản, đơn vị dàn dựng, ban tổ chức triển lãm | Ghi rõ thời điểm công bố để đối chiếu điều kiện thời gian |
| Minh chứng ghi nhận | Quyết định giải của hội chuyên ngành, bài phê bình, xác nhận được đưa vào giáo trình | Bản sao theo yêu cầu của đợt xét, chú thích từng giấy |
| Văn bản thống nhất của đồng tác giả | Các đồng tác giả cùng ký | Thiếu văn bản này là lý do dừng hồ sơ hay gặp |
Với tác phẩm mỹ thuật, điêu khắc, kiến trúc, ảnh chụp phải đủ rõ để thấy chất liệu và kích thước; với tác phẩm sân khấu, điện ảnh, bản ghi hình nên là bản dựng hoàn chỉnh chứ không phải đoạn trích.
Đường đi của hồ sơ qua hội chuyên ngành
Phần lớn tác giả văn học nghệ thuật đề nghị qua hội chuyên ngành ở trung ương hoặc qua cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh, bộ, ngành nơi mình công tác. Khung chung thường như sau.
- Hội chuyên ngành hoặc cơ quan thông báo đợt xét; tác giả nhận hướng dẫn và mẫu hồ sơ.
- Tác giả chuẩn bị hồ sơ, nộp cho hội hoặc cơ quan theo hạn; thường có vài tháng để chuẩn bị nhưng khâu xin minh chứng công bố cũ có thể mất nhiều thời gian.
- Hội đồng cơ sở của hội hoặc cơ quan đọc, nghe, xem tác phẩm, bỏ phiếu theo tỷ lệ quy định hiện hành rồi gửi danh sách lên.
- Hội đồng chuyên ngành cấp nhà nước thẩm định, có thể mời chuyên gia đọc riêng từng tác phẩm.
- Hội đồng cấp nhà nước xét chung, công khai danh sách lấy ý kiến, rồi trình cấp có thẩm quyền quyết định. Cả chặng thường kéo dài hơn một năm.
Trong suốt thời gian đó, tác giả nên giữ một bản đầy đủ hồ sơ ở nhà, kể cả các bản ghi, và cử một người liên lạc với hội khi cần bổ sung.
Viết bản giới thiệu tác phẩm cho người chấm đọc
Bản giới thiệu là thứ hội đồng đọc đầu tiên, trước cả khi mở sách hay bật bản ghi. Lỗi phổ biến là biến nó thành một bản tiểu sử: quê quán, năm vào nghề, các chức vụ, các lần được khen. Người chấm cần điều khác: tác phẩm hoặc cụm tác phẩm này là gì, nó tìm tòi theo hướng nào, nó đã được công chúng và nghề tiếp nhận ra sao.
Một đoạn mẫu với tác giả giả định: "Cụm tác phẩm gồm các bức sơn mài vẽ về đời sống ven sông, sáng tác trong khoảng mười năm. Điểm tìm tòi chính là cách dùng lớp vỏ trứng và bạc ủ để tả mặt nước ở nhiều thời điểm trong ngày. Ba tác phẩm trong cụm đã được trưng bày ở triển lãm toàn quốc của hội chuyên ngành, một tác phẩm được bảo tàng mỹ thuật sưu tập, và cụm được giới thiệu trong một số bài nghiên cứu về sơn mài đương đại."
Đoạn mẫu không khen, chỉ nói điều đã xảy ra và dấu vết của nó. Bản giới thiệu dài vừa phải, vài trang là đủ; phần nào cần chứng minh thì dẫn sang phụ lục. Nếu nhờ người khác viết hộ, tác giả vẫn phải đọc lại từng câu, vì hội đồng có thể hỏi trực tiếp về bất cứ điều gì trong đó.
Trường hợp hay vấp và cách tránh
Tác phẩm đã nhận giải cấp nhà nước rồi. Không đề nghị lại chính tác phẩm đó. Nếu cụm mới có tác phẩm cũ đã đạt giải, cần hỏi kỹ hướng dẫn xem có được giữ trong cụm hay không.
Tác phẩm chuyển thể thiếu ghi nguồn. Kịch bản phỏng theo truyện, ca khúc phổ thơ phải ghi rõ tác giả nguyên tác và có sự đồng ý theo pháp luật về quyền tác giả.
Bản ghi cũ hỏng, không xem được. Số hoá lại sớm, ghi chú thông tin gốc; bản ghi không mở được bị coi như không nộp.
Tác giả cao tuổi không còn tự làm được. Người nhà hoặc học trò làm giúp, nhưng tác giả cần ký các bản khai và đồng ý nội dung. Nếu tác giả đã mất thì theo hướng dẫn về đề nghị truy tặng.
Có người ngỏ ý "lo giải" để lấy phí. Giải thưởng cấp nhà nước không có đường đi nào ngoài hội đồng. Lời mời như vậy là dấu hiệu lừa, nên từ chối và báo với hội chuyên ngành.
Câu hỏi thường gặp
Tác phẩm đăng trên mạng có được coi là đã công bố không?
Tuỳ hướng dẫn của từng chuyên ngành và đợt xét. Phần lớn hội đồng coi trọng tác phẩm có hình thức công bố được xác nhận như xuất bản, công diễn, phát hành; đăng mạng đơn thuần thường cần thêm minh chứng về sự ghi nhận của giới chuyên môn.
Một cụm tác phẩm gồm bao nhiêu tác phẩm là hợp lý?
Số lượng tối thiểu, tối đa theo quy định hiện hành của từng chuyên ngành. Về chất lượng, cụm nên đủ để thấy một hướng sáng tạo nhất quán và không có tác phẩm yếu chen vào.
Tác giả không là hội viên hội chuyên ngành có đề nghị được không?
Thường vẫn có đường đề nghị qua cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh, bộ, ngành nơi tác giả sinh sống hoặc công tác. Bạn nên hỏi trực tiếp nơi nhận hồ sơ trong thông báo của đợt xét.
Có cần bài phê bình về tác phẩm mới được xét không?
Không bắt buộc ở mọi chuyên ngành, nhưng bài phê bình nghiêm túc và giải của hội chuyên ngành là minh chứng mạnh cho giá trị nghệ thuật. Không nên tự viết hoặc nhờ viết bài khen chỉ để làm hồ sơ.
Tác phẩm của nhóm sáng tác thì ai đứng tên đề nghị?
Tất cả tác giả có đóng góp sáng tạo thực sự, có văn bản thống nhất về danh sách và phần đóng góp. Số người trong tập thể tác giả không vượt mức quy định hiện hành của đợt xét.
Không đạt giải đợt này có ảnh hưởng tới lần sau không?
Không có nghĩa là tác phẩm bị loại vĩnh viễn. Nhiều tác giả đề nghị lại ở đợt sau với cụm tác phẩm được chọn lọc kỹ hơn hoặc có thêm minh chứng ghi nhận mới.