Giáo viên tiểu học được xét nhà giáo ưu tú theo cùng bộ tiêu chuẩn chung, nhưng tài năng sư phạm của họ phải được chứng minh qua những thứ đặc thù của cấp học: giờ dạy nhiều môn trong một lớp, các chuyên đề đổi mới cách dạy đọc, viết, tính toán, công tác chủ nhiệm và sự tiến bộ của từng lứa học trò. Hồ sơ mạnh là hồ sơ biến những việc đó thành minh chứng có người đánh giá.
Bài viết cho thầy cô tiểu học đã đứng lớp lâu năm, được trường nêu tên trong đợt rà soát, và cho tổ trưởng, phó hiệu trưởng chuyên môn đang giúp hoàn thiện hồ sơ. Thứ tự: điểm đặc thù của tiểu học khi đặt cạnh tiêu chuẩn chung, từng tiêu chuẩn đọc theo một ngày dạy thật, bảng minh chứng, đường đi hồ sơ, cách kể chuyện học trò mà không sa vào kể lể, và những lỗi hay gặp.
Vì sao giáo viên tiểu học thấy khó chứng minh
Ở trung học, một giáo viên giỏi thường có học sinh đạt giải, có môn chuyên sâu để bồi dưỡng. Ở tiểu học, một giáo viên chủ nhiệm dạy gần như mọi môn chính của lớp mình, ngày nào cũng ở với cùng một nhóm trẻ, và thành công lớn nhất thường là những điều khó đo: một em đọc chậm đến cuối năm đọc trôi chảy, một lớp có nhiều hoàn cảnh khó vẫn giữ được nề nếp, một em khuyết tật học hoà nhập được bạn bè đón nhận.
Những điều ấy có thật và có giá trị, nhưng hội đồng xét danh hiệu ở cấp tỉnh hay cấp bộ không ngồi trong lớp. Họ đọc giấy tờ, và giấy tờ phải cho họ thấy tài năng ấy ở dạng đã được người khác ghi nhận: tiết dạy được đánh giá, chuyên đề được báo cáo, cách làm được trường khác học theo.
Vì vậy việc đầu tiên khi chuẩn bị hồ sơ tiểu học không phải là viết, mà là gom và chọn: trong hai mươi năm, những việc nào đã để lại dấu vết trên văn bản. Có nhiều việc rất đáng kể nhưng không còn giấy tờ; những việc đó vẫn có thể nhắc trong báo cáo, nhưng không nên đặt làm trụ cột.
Từng tiêu chuẩn đọc theo một ngày dạy ở trường tiểu học
Thời gian trực tiếp giảng dạy. Số năm tối thiểu theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng. Giáo viên tiểu học hay có những năm dạy chuyên một môn như âm nhạc, mỹ thuật, tiếng Anh hoặc làm tổng phụ trách đội; cần hỏi rõ những năm ấy được tính thế nào và ghi đầy đủ trong bản khai.
Tài năng sư phạm. Hội đồng thường nhìn vào kết quả hội thi giáo viên dạy giỏi, giáo viên chủ nhiệm giỏi các cấp, các tiết dạy minh hoạ cho chuyên đề cấp cụm, cấp tỉnh. Một giáo viên được nhiều lần mời dạy minh hoạ khi có sách giáo khoa mới là minh chứng rất thuyết phục, vì nó cho thấy đồng nghiệp tin vào cách dạy của người đó.
Chuyên đề và sáng kiến. Ở tiểu học, sáng kiến hay xoay quanh dạy đọc cho học sinh lớp một, dạy viết đoạn văn, dạy giải toán có lời văn, hỗ trợ học sinh chậm tiến, tổ chức lớp học hạnh phúc. Điều cần thấy là sáng kiến được hội đồng nào công nhận và đã đi ra khỏi lớp của tác giả hay chưa.
Công tác chủ nhiệm và học trò. Không ai đòi giáo viên tiểu học phải có học sinh đạt giải quốc gia. Điều được nhìn là tỷ lệ hoàn thành chương trình lớp học ổn định qua nhiều năm, những trường hợp học sinh khó khăn được kèm tới nơi tới chốn, sự phối hợp với cha mẹ học sinh.
Bồi dưỡng đồng nghiệp. Kèm giáo viên mới, làm giáo viên cốt cán của tỉnh khi triển khai chương trình mới, tham gia ra đề, chấm thi giáo viên dạy giỏi. Đây thường là mảnh ghép quyết định tầm ảnh hưởng của một giáo viên tiểu học.
Minh chứng đặc thù của giáo viên tiểu học
Bảng dưới gom các loại giấy tờ mà giáo viên tiểu học thường có, nói lấy ở đâu và lưu ý gì khi đưa vào hồ sơ.
| Giấy tờ | Lấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Quyết định công nhận giáo viên dạy giỏi, chủ nhiệm giỏi các cấp | Văn thư trường, Sở Giáo dục và Đào tạo | Những quyết định cũ hay thất lạc; hỏi kho lưu trữ sớm |
| Văn bản cử dạy minh hoạ, báo cáo chuyên đề | Trường, cụm chuyên môn, Sở | Ghi kèm tên chuyên đề và phạm vi người dự |
| Quyết định công nhận sáng kiến | Hội đồng sáng kiến cấp trường, cấp tỉnh | Kèm bản mô tả ngắn và nơi đã áp dụng |
| Quyết định cử giáo viên cốt cán, báo cáo viên | Sở hoặc bộ | Giai đoạn triển khai sách giáo khoa mới là minh chứng nặng |
| Nhận xét của nhà trường và kết quả lấy ý kiến | Hội đồng cấp cơ sở | Phải theo mẫu của đợt; ký đúng thẩm quyền |
| Tài liệu, bài viết chuyên môn đã đăng | Tạp chí, bản tin chuyên ngành, tài liệu của Sở | Bản chụp trang bìa, trang mục lục và trang bài viết |
Những thứ như vở sạch chữ đẹp của học sinh, ảnh lớp học, thư phụ huynh vẫn quý, nhưng là phần minh hoạ; chỉ nên chọn vài thứ tiêu biểu, đừng để chúng làm dày hồ sơ mà loãng trọng tâm.
Đường đi của hồ sơ giáo viên tiểu học
Khung chung dưới đây giúp thầy cô biết hồ sơ của mình đang ở khâu nào; lịch cụ thể theo kế hoạch của Sở trong từng đợt.
- Trường tiểu học nhận kế hoạch, rà soát người đủ điều kiện, họp hội đồng cấp cơ sở và lấy ý kiến tập thể.
- Người được đề nghị hoàn thiện bản khai, báo cáo thành tích, phụ lục minh chứng; hiệu trưởng nhận xét và ký xác nhận.
- Hồ sơ gửi tới Sở theo đầu mối quy định của đợt; Sở tổng hợp, kiểm tra thể thức và yêu cầu bổ sung nếu cần.
- Hội đồng cấp tỉnh xét, công khai danh sách lấy ý kiến, bỏ phiếu theo tỷ lệ quy định, rồi chuyển lên cấp trên theo đường quy định của đợt.
- Các cấp hội đồng tiếp theo, tới hội đồng cấp nhà nước, xét tiếp; quyết định phong tặng thường được công bố quanh dịp 20/11.
Toàn bộ quá trình thường mất từ một năm trở lên. Trong thời gian chờ, thầy cô vẫn dạy bình thường; điều nên làm là giữ một bản sao trọn bộ hồ sơ đã nộp và theo dõi thông báo của trường để kịp bổ sung khi được yêu cầu.
Kể chuyện học trò mà không thành kể lể
Phần học trò là phần giáo viên tiểu học viết nhiều cảm xúc nhất, và cũng dễ bị hội đồng lướt qua nhất. Một cách viết hiệu quả là chọn hai, ba trường hợp tiêu biểu, mỗi trường hợp ghi đủ bốn ý: tình trạng ban đầu, việc giáo viên đã làm, thời gian, kết quả có người xác nhận.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định, một thầy giáo tiểu học dạy lâu năm ở xã ven biển: “Trong nhiều năm chủ nhiệm lớp một, thầy xây dựng cách dạy đọc theo nhóm nhỏ cho học sinh chậm đọc, mỗi tuần ba buổi ngắn lồng trong giờ học. Cách làm được hội đồng sáng kiến của trường công nhận, sau đó được tổ chuyên môn khối một áp dụng chung; trong các năm học tiếp theo, số học sinh lớp một của trường phải hỗ trợ đọc ở cuối năm giảm rõ rệt theo báo cáo tổng kết của nhà trường.”
Đoạn trên không nêu tên học sinh, không nêu con số tự đếm. Nếu có số liệu thật trong báo cáo tổng kết năm học, có thể trích kèm, ghi rõ nguồn. Không nên dùng ảnh rõ mặt học sinh trong hồ sơ nếu không có sự đồng ý của cha mẹ.
Lỗi hay gặp ở hồ sơ tiểu học
Liệt kê mười mấy năm “hoàn thành tốt nhiệm vụ”. Đánh giá hằng năm cho thấy sự ổn định nhưng không cho thấy tài năng. Gom lại thành một câu, dành chỗ cho các việc nổi bật.
Sáng kiến trùng nhau qua nhiều năm. Có hồ sơ đưa vào ba, bốn sáng kiến gần như cùng nội dung, chỉ đổi lớp. Hội đồng nhận ra ngay; nên chọn bản hoàn chỉnh nhất và ghi quá trình phát triển của nó.
Thiếu phạm vi ảnh hưởng. Viết “được đồng nghiệp học tập” mà không có văn bản nào cho thấy ai, ở đâu đã học theo. Cần tìm lại biên bản sinh hoạt chuyên môn cụm, kế hoạch bồi dưỡng có tên người báo cáo.
Nhầm với hồ sơ thi đua cuối năm. Hồ sơ danh hiệu vinh dự không phải hồ sơ thi đua năm học; không cần và không nên chép nguyên bảng điểm thi đua vào đây.
Giáo viên dạy môn chuyên ở tiểu học
Giáo viên âm nhạc, mỹ thuật, giáo dục thể chất, tiếng Anh, tin học ở tiểu học thường dạy nhiều lớp, mỗi lớp vài tiết một tuần, nên không có lớp chủ nhiệm để kể chuyện học trò. Hồ sơ của họ cần một trục khác: chất lượng giờ dạy môn chuyên, hoạt động ngoài giờ mà họ dựng lên cho cả trường, và vai trò chuyên môn của môn đó ở cấp cụm, cấp tỉnh.
Một giáo viên âm nhạc chẳng hạn có thể có minh chứng ở các hội thi giáo viên dạy giỏi môn, ở việc xây dựng câu lạc bộ hát, nhạc cụ dân tộc của trường duy trì nhiều năm, ở việc được Sở mời làm giám khảo, ra đề hội thi của môn. Một giáo viên tiếng Anh có thể có minh chứng ở việc biên soạn tài liệu dạy tiếng Anh cho học sinh vùng ít điều kiện, làm báo cáo viên khi đổi chương trình.
Điểm chung là phải ghi được phạm vi: hoạt động ấy chạm tới bao nhiêu lớp, bao nhiêu trường, được cơ quan nào ghi nhận. Thời gian dạy môn chuyên vẫn là thời gian trực tiếp giảng dạy; cách tính cụ thể theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên tiểu học không có học sinh đạt giải có được xét nhà giáo ưu tú không?
Có. Tiêu chuẩn không bắt buộc học sinh đạt giải. Tài năng sư phạm của giáo viên tiểu học thường được chứng minh qua giờ dạy được đánh giá, chuyên đề, sáng kiến và vai trò bồi dưỡng đồng nghiệp.
Những năm dạy chuyên một môn ở tiểu học có được tính là trực tiếp giảng dạy không?
Thường là có, vì vẫn đứng lớp. Những năm làm tổng phụ trách đội hay công việc khác thì cách tính theo quy định hiện hành; nên hỏi bộ phận tổ chức và thi đua của Sở để chắc.
Có cần nộp vở, bài làm của học sinh làm minh chứng không?
Không bắt buộc. Nếu muốn minh hoạ, chọn rất ít, che thông tin cá nhân của học sinh. Trọng tâm vẫn là quyết định công nhận và văn bản cử làm nhiệm vụ chuyên môn.
Làm giáo viên cốt cán khi triển khai sách giáo khoa mới có giúp hồ sơ không?
Có, đây là minh chứng tốt cho tiêu chuẩn ảnh hưởng tới đồng nghiệp. Cần giữ quyết định cử, kế hoạch bồi dưỡng có tên người báo cáo và nhận xét của đơn vị tổ chức.
Một trường có thể đề nghị bao nhiêu giáo viên trong một đợt?
Không có con số chung cố định trong bài này; số lượng phụ thuộc vào người đủ tiêu chuẩn và kết quả lấy ý kiến, bỏ phiếu theo quy định hiện hành. Hỏi Sở để biết hướng dẫn của đợt.
Đã được khen nhiều lần cấp tỉnh có phải là điều kiện không?
Các hình thức khen thưởng trước đó có thể là một phần yêu cầu theo quy định hiện hành. Tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng để biết đợt này đòi gì.