Giải báo chí cấp quốc gia là giải thưởng của ngành báo chí, chấm những tác phẩm đã đăng, phát trong kỳ xét, thường được chọn qua các giải báo chí cấp tỉnh, bộ, ngành, cơ quan báo chí rồi mới vào vòng quốc gia; tác phẩm nặng ký là tác phẩm có đề tài có ý nghĩa, tư liệu xác thực, cách thể hiện có nghề và tác động thấy được sau khi đăng. Thể lệ, thể loại, thời gian đăng phát được tính và số tác phẩm mỗi tác giả được gửi theo quy định hiện hành của từng kỳ, tra thể lệ do ban tổ chức công bố.
Bài này viết cho phóng viên, biên tập viên, quay phim, nhiếp ảnh báo chí, người làm nội dung ở cơ quan báo chí đang chọn tác phẩm gửi giải, và cho người phụ trách thi đua của toà soạn tổng hợp hồ sơ. Bài nói ở mức nguyên lý: giải nằm ở đâu, hội đồng nhìn tác phẩm thế nào, chọn tác phẩm ra sao, hồ sơ và bản ghi, đường đi qua các vòng, và những lỗi khiến tác phẩm tốt bị loại sớm.
Vị trí của giải báo chí trong hệ thống ghi nhận
Giải báo chí cấp quốc gia là giải thưởng ngành, không phải giải thưởng cấp nhà nước như Giải thưởng Hồ Chí Minh hay Giải thưởng Nhà nước, và cũng không phải danh hiệu vinh dự. Giải ghi nhận từng tác phẩm hoặc loạt tác phẩm cụ thể, ở từng thể loại như phóng sự, điều tra, bình luận, phỏng vấn, ảnh báo chí, tác phẩm truyền hình, phát thanh, báo chí đa phương tiện. Mỗi kỳ có thể điều chỉnh danh mục thể loại, nên thể lệ của kỳ đó là căn cứ duy nhất.
Bên cạnh giải quốc gia còn có giải báo chí của các bộ, ngành về một lĩnh vực chuyên đề, giải báo chí cấp tỉnh, giải của từng cơ quan báo chí. Nhiều kỳ giải quốc gia nhận tác phẩm do các hội nhà báo cấp tỉnh, cơ quan báo chí đề cử sau khi đã chọn qua giải cấp mình, cũng có kỳ cho tác giả gửi trực tiếp. Vì vậy với phần lớn phóng viên, con đường thực tế là đạt giải ở giải cơ sở hoặc cấp tỉnh trước, rồi được chọn gửi lên. Bài này không bàn giải báo chí của doanh nghiệp tổ chức để quảng bá sản phẩm; đó là cuộc thi theo thể lệ riêng.
Hội đồng nhìn một tác phẩm báo chí qua những điểm nào
Đề tài có ý nghĩa với đời sống. Tác phẩm phát hiện hoặc làm rõ một vấn đề người đọc cần biết, không chỉ ghi lại sự kiện. Đề tài lớn hay nhỏ không quyết định; một phóng sự về chuyện học của trẻ em vùng khó có thể nặng ký như một loạt bài về chính sách lớn.
Tư liệu xác thực, có nguồn. Số liệu, trích dẫn, hình ảnh kiểm chứng được. Hội đồng thường đối chiếu, và một chi tiết sai có thể kéo cả tác phẩm xuống. Tác phẩm điều tra cần lưu giữ toàn bộ tư liệu gốc, ghi âm, ghi chép phỏng vấn.
Cách thể hiện có nghề. Bố cục, ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, dựng phim phù hợp thể loại. Với ảnh báo chí là khoảnh khắc và câu chú thích đúng sự thật; với tác phẩm đa phương tiện là các thành phần phối hợp với nhau chứ không chỉ chồng lên nhau.
Tác động sau khi đăng, phát. Vấn đề được cơ quan chức năng tiếp nhận, xử lý, chính sách được điều chỉnh, cộng đồng được giúp đỡ. Tác động phải có văn bản hoặc nguồn chứng minh, không chỉ là lượt xem.
Đạo đức nghề. Tôn trọng nhân vật, không xâm phạm đời tư, bảo vệ nguồn tin, không giật tít sai sự thật. Tác phẩm hay mà có vấn đề đạo đức nghề rất khó qua hội đồng.
Chọn tác phẩm để gửi: câu hỏi tự soát
Mỗi tác giả thường chỉ được gửi số tác phẩm giới hạn theo thể lệ hiện hành, nên chọn đúng tác phẩm quan trọng hơn gửi nhiều. Những câu sau giúp loại bớt.
- Tác phẩm có được đăng, phát trong đúng khoảng thời gian thể lệ quy định không? Ngày đăng lấy theo bản gốc của cơ quan báo chí.
- Sau khi đăng, có điều gì thay đổi nhờ tác phẩm không, và có chứng minh được không?
- Nếu một người ngoài nghề đọc, xem, nghe tác phẩm, họ có nhớ được điều gì cụ thể sau một tuần không?
- Tác phẩm có chi tiết nào chưa kiểm chứng kỹ, có ai phản hồi đính chính không?
- Loạt bài có liền mạch không, hay chỉ là các bài rời gom lại cùng chủ đề?
- Đóng góp của từng người trong nhóm có rõ không, ai viết, ai quay, ai dựng, ai biên tập?
- Thể loại của tác phẩm đã khớp với cách phân loại của kỳ giải chưa?
Một cách chọn hay dùng ở các toà soạn là để tác giả tự đề xuất, rồi một nhóm biên tập viên đọc chéo và chấm thử theo các tiêu chí trên. Cách này giúp tránh việc chọn theo cảm tình hay thâm niên.
Hồ sơ và bản ghi
Thành phần hồ sơ do thể lệ từng kỳ quy định. Bảng dưới gom những thứ hầu như kỳ nào cũng cần và chỗ hay sai.
| Giấy tờ, bản ghi | Lấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Phiếu đăng ký tác phẩm | Ban tổ chức hoặc hội nhà báo nơi đề cử | Ghi đúng thể loại, tên tác phẩm như khi đăng, tên thật và bút danh |
| Bản tác phẩm báo in, báo điện tử | Cơ quan báo chí | Bản chụp trang báo hoặc bản in trang báo điện tử có ngày đăng, đúng như bản gốc |
| Bản ghi phát thanh, truyền hình | Bộ phận lưu trữ của đài | Đúng định dạng thể lệ yêu cầu, nghe xem được, kèm thông tin ngày phát |
| Bản thuyết minh tác phẩm | Tác giả viết | Hoàn cảnh ra đời, cách tác nghiệp, tác động sau khi đăng |
| Văn bản xác nhận tác động | Cơ quan đã tiếp nhận, xử lý vấn đề | Chỉ đưa văn bản có thật, liên quan trực tiếp tác phẩm |
| Xác nhận của cơ quan báo chí về tác giả | Lãnh đạo cơ quan báo chí | Nhóm tác giả cần ghi rõ phần việc từng người |
Bản thuyết minh là chỗ tác giả kể điều mà tác phẩm không nói được: đã mất bao lâu, gặp khó khăn gì khi tiếp cận nguồn tin, đã kiểm chứng ra sao. Viết ngắn, thật, có chi tiết; không viết lại nội dung tác phẩm.
Viết bản thuyết minh: kể phần chìm của tác phẩm
Người đọc báo chỉ thấy bài đã đăng; giám khảo cần biết thêm phần chìm phía sau. Bản thuyết minh tốt trả lời ba câu: vì sao chọn đề tài này, đã tác nghiệp thế nào để có tư liệu, và sau khi đăng điều gì đã xảy ra. Mỗi câu chỉ cần một hai đoạn ngắn, có chi tiết cụ thể, không lặp lại nội dung đã có trong tác phẩm.
Một đoạn mẫu với nhóm tác giả giả định: "Đề tài bắt đầu từ thư của người dân phản ánh tình trạng trẻ em phải lội suối tới trường mùa mưa. Nhóm đã đi lại nhiều lần trong mùa mưa, ghi hình hành trình của các em cùng giáo viên, phỏng vấn chính quyền cấp xã và cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Sau khi phóng sự phát sóng, địa phương đã đưa cây cầu vào kế hoạch xây dựng; văn bản phản hồi kèm theo."
Đoạn mẫu không khoe vất vả, chỉ để những chi tiết tác nghiệp tự nói. Bản thuyết minh cũng là chỗ nói rõ cách nhóm bảo vệ nhân vật, ví dụ che mặt trẻ em, đổi tên người cung cấp thông tin. Giám khảo đánh giá cao những chi tiết đó vì chúng cho thấy đạo đức nghề trong từng quyết định nhỏ.
Đường đi qua các vòng
Thời gian cụ thể theo thể lệ từng kỳ; khung chung thường như sau.
- Cơ quan báo chí, hội nhà báo cấp tỉnh, các bộ, ngành tổ chức giải cấp mình hoặc chọn tác phẩm để đề cử.
- Tác phẩm được chọn được hoàn thiện hồ sơ, gửi ban tổ chức giải quốc gia trong hạn.
- Vòng sơ khảo loại các tác phẩm không đúng thể lệ, chấm sơ bộ theo từng thể loại.
- Vòng chung khảo chấm kỹ, có thể đối chiếu tư liệu, hỏi lại tác giả.
- Kết quả được công bố và trao giải theo lịch của ban tổ chức. Từ khi nộp tới khi có kết quả thường vài tháng.
Tác giả nên giữ đầy đủ tư liệu gốc tới khi giải kết thúc, vì vòng chung khảo có thể đề nghị cung cấp để kiểm chứng. Với tác phẩm điều tra, ghi âm phỏng vấn và ghi chép tại hiện trường nên được sao lưu ở hai nơi, có ghi ngày, để trả lời được ngay khi được hỏi về một chi tiết cụ thể.
Lỗi khiến tác phẩm tốt bị loại sớm
Đăng ngoài khoảng thời gian tính giải. Một bài trong loạt đăng trước mốc tính là cả loạt có thể bị loại. Kiểm ngày đăng của từng kỳ.
Sai thể loại. Phóng sự gửi vào điều tra, tác phẩm đa phương tiện gửi vào báo điện tử thường. Giám khảo chấm theo tiêu chí thể loại, sai thể loại là thiệt.
Bản ghi không mở được hoặc chất lượng kém. Kiểm lại trên một máy khác trước khi gửi.
Danh sách tác giả không khớp. Tên trên phiếu khác bút danh khi đăng mà không giải thích, thêm người không có trong bản gốc. Ghi rõ tên thật và bút danh, phần việc từng người.
Tác phẩm từng bị phản hồi, khiếu nại về nội dung. Nếu vụ việc chưa có kết luận, nên cân nhắc không gửi; nếu đã có kết luận, đính kèm để hội đồng hiểu. Tranh chấp về nội dung, quyền tác giả nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Phóng viên tự do có gửi tác phẩm dự giải báo chí quốc gia được không?
Tuỳ thể lệ từng kỳ. Nhiều kỳ yêu cầu tác phẩm đã đăng, phát trên cơ quan báo chí và được cơ quan đó hoặc hội nhà báo đề cử, nên cộng tác viên vẫn có đường gửi qua cơ quan đã đăng bài.
Tác phẩm đăng trên mạng xã hội của cơ quan báo chí có được tính không?
Thể lệ từng kỳ quy định loại hình được tính. Phần lớn yêu cầu tác phẩm đăng, phát trên kênh chính thức của cơ quan báo chí; bạn nên đọc kỹ thể lệ hoặc hỏi ban tổ chức.
Loạt bài nhiều kỳ có được tính là một tác phẩm không?
Thường được nếu các kỳ cùng một đề tài, liền mạch và trong khoảng thời gian tính giải. Số kỳ tối đa của một loạt theo quy định hiện hành của thể lệ.
Một tác phẩm đã đạt giải cấp tỉnh có gửi giải quốc gia được không?
Thường được, và nhiều kỳ chọn tác phẩm từ chính các giải cấp tỉnh, bộ, ngành. Một tác phẩm đã đạt giải ở giải quốc gia thì không gửi lại các kỳ sau.
Nhóm tác giả tối đa bao nhiêu người?
Số người tối đa trong một nhóm tác giả theo thể lệ hiện hành của từng kỳ, có thể khác giữa các thể loại. Nhóm nên thống nhất danh sách bằng văn bản trước khi nộp.
Có nên chỉnh sửa tác phẩm trước khi gửi cho hay hơn không?
Không nên. Tác phẩm dự giải phải đúng như khi đã đăng, phát; bản chỉnh sửa khác với bản gốc có thể bị loại. Nếu cần giải thích điều gì, viết trong bản thuyết minh.