Với nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể, hồ sơ thường bắt đầu từ cộng đồng và chính quyền cấp xã nơi nghệ nhân sinh sống, rồi lên hội đồng cấp tỉnh, qua hội đồng chuyên ngành ở cấp bộ và cuối cùng là hội đồng cấp nhà nước. Nghệ nhân thủ công mỹ nghệ đi theo một hệ thống xét riêng của ngành quản lý nghề, cũng qua nhiều tầng như vậy. Mỗi tầng xem minh chứng thực hành, lấy ý kiến và bỏ phiếu theo quy định hiện hành.
Bài dành cho nghệ nhân, cho con cháu, học trò và cán bộ văn hoá cấp xã đang làm hồ sơ giúp, nhất là với nghệ nhân cao tuổi, ở vùng sâu, đồng bào dân tộc thiểu số không rành giấy tờ. Thứ tự: hai nhánh danh hiệu và đường đi riêng, việc ở cấp xã, cấp tỉnh, các hội đồng phía trên, cách lấy ý kiến cộng đồng, cách ghi hình thực hành, và những tình huống hay gặp.
Hai nhánh nghệ nhân, hai đường đi
Danh hiệu nghệ nhân có hai nhánh hay bị nhầm. Nhánh thứ nhất dành cho người nắm giữ và thực hành di sản văn hoá phi vật thể: nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, tập quán xã hội, lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống. Nhánh này do ngành văn hoá chủ trì. Nhánh thứ hai dành cho người làm nghề thủ công mỹ nghệ, đánh giá chủ yếu qua tay nghề và sản phẩm, do ngành quản lý nghề và công thương, nông nghiệp chủ trì theo phân công hiện hành.
Hai nhánh có văn bản hướng dẫn, hội đồng và chu kỳ riêng theo quy định hiện hành. Một người làm nghề gốm truyền thống, ví dụ, có thể thuộc diện của nhánh thứ nhất nếu được nhìn như người giữ một di sản nghề, hoặc của nhánh thứ hai nếu được nhìn như người thợ có tay nghề tinh và sản phẩm đạt chuẩn. Việc chọn nhánh nào nên hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh từ đầu, vì giấy tờ hai bên khác nhau.
Phần dưới đây đi theo nhánh di sản văn hoá phi vật thể, vì đây là nhánh có nhiều tầng ở cơ sở và hay làm khó người làm hồ sơ giúp. Nhánh thủ công mỹ nghệ có logic tương tự, nặng hơn về sản phẩm thật được gửi hoặc trình bày tại hội đồng.
Đường đi của hồ sơ nhánh di sản qua các tầng
Tên gọi và đầu mối cụ thể có thể thay đổi theo tổ chức bộ máy; kế hoạch của từng đợt là căn cứ.
| Tầng | Ai làm | Việc chính | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cộng đồng, cấp xã | Chính quyền cấp xã, cán bộ văn hoá, cộng đồng nơi có di sản | Hướng dẫn lập hồ sơ, tổ chức lấy ý kiến cộng đồng, xác nhận, gửi lên tỉnh | Vài tuần tới vài tháng |
| Cấp tỉnh | Hội đồng cấp tỉnh, cơ quan văn hoá cấp tỉnh làm đầu mối | Thẩm định hồ sơ, xem minh chứng, có thể yêu cầu bổ sung, bỏ phiếu | Một tới vài tháng |
| Hội đồng chuyên ngành | Hội đồng ở cấp bộ quản lý văn hoá | Đánh giá chuyên môn hồ sơ các tỉnh, bỏ phiếu | Vài tháng |
| Cấp nhà nước | Hội đồng cấp nhà nước | Lấy ý kiến rộng rãi, xem xét, bỏ phiếu, trình quyết định | Vài tháng |
Cộng lại, hành trình thường dài hơn danh hiệu nhà giáo hay thầy thuốc, vì phần cơ sở cần thời gian lấy ý kiến cộng đồng và ghi hình thực hành. Người làm hồ sơ giúp nên bắt đầu từ khi có tin đợt sắp mở, đừng chờ có văn bản mới chạy.
Việc ở cấp xã: phần quyết định hồ sơ có đi được hay không
Với nghệ nhân, tầng đầu tiên không phải là một cơ quan mà là cộng đồng. Thứ tự hay gặp như sau.
- Gặp cán bộ văn hoá cấp xã để hỏi đợt xét, mẫu đơn, mẫu bản khai, và nhánh danh hiệu phù hợp.
- Lập bản khai và báo cáo quá trình thực hành: học nghề từ ai, từ năm nào, đã thực hành ở đâu, dạy cho ai; với người không rành chữ, con cháu hoặc cán bộ ghi lại theo lời kể rồi đọc lại cho nghệ nhân nghe.
- Lấy ý kiến cộng đồng: người trong làng, trong nhóm thực hành, học trò xác nhận nghệ nhân thực sự nắm giữ và trao truyền di sản; cách tổ chức theo hướng dẫn của đợt.
- Ghi hình và chụp ảnh thực hành: phần này thường là minh chứng nặng nhất; mục sau nói cách làm.
- Chính quyền cấp xã xác nhận và gửi hồ sơ lên cấp tỉnh trong hạn của kế hoạch.
Sau khi tổ chức chính quyền hai cấp, nhiều xã đã sáp nhập và cán bộ văn hoá phụ trách địa bàn rộng hơn. Nên hẹn trước, mang theo bản nháp bản khai để buổi gặp đầu đã làm được việc.
Lấy ý kiến cộng đồng và ghi hình: hai minh chứng hội đồng tin nhất
Hội đồng cấp tỉnh và cấp trên hiếm khi tận mắt thấy nghệ nhân thực hành. Họ dựa vào hai thứ: tiếng nói của cộng đồng và hình ảnh thực hành. Biên bản lấy ý kiến cộng đồng tốt ghi rõ có ai tham dự, họ là người thế nào với di sản (người cùng thực hành, học trò, người cao tuổi trong làng), họ xác nhận điều gì.
Phần ghi hình nên có ba đoạn: nghệ nhân thực hành phần khó nhất của di sản; nghệ nhân dạy học trò, thấy rõ người học làm theo; và một đoạn nghệ nhân kể ngắn về nghề bằng tiếng nói quen thuộc của mình. Với đồng bào dân tộc thiểu số, kể bằng tiếng mẹ đẻ rồi kèm bản dịch là cách làm tôn trọng và rõ ràng hơn ép nói tiếng phổ thông.
Thử với một người giả định: một bà cụ hơn tám mươi tuổi ở một bản vùng cao, thuộc nhiều làn điệu hát dân gian, đã dạy cho nhiều lớp con cháu trong bản. Đoạn ghi hình tốt là bà hát một làn điệu khó, rồi một buổi bà ngồi giữa mấy cô gái trẻ, hát từng câu cho các cô hát theo. Không cần quay đẹp; cần âm thanh rõ, ánh sáng đủ, thấy được người thật việc thật.
Nhánh thủ công mỹ nghệ: chỗ khác trong quy trình
Với nghệ nhân thủ công mỹ nghệ, phần lấy ý kiến cộng đồng nhẹ hơn, phần sản phẩm nặng hơn. Hồ sơ thường đi từ cơ sở sản xuất, hợp tác xã hoặc hiệp hội nghề, qua cơ quan quản lý ngành nghề ở cấp tỉnh, rồi tới hội đồng của bộ quản lý ngành nghề và hội đồng cấp nhà nước, theo phân công hiện hành. Ở các tầng, hội đồng có thể yêu cầu xem sản phẩm thật, ảnh chụp nhiều góc, hoặc thao tác trực tiếp.
Minh chứng chủ yếu là sản phẩm do chính nghệ nhân làm, giải thưởng ở các cuộc thi, hội chợ chuyên ngành, sản phẩm mẫu được dùng để dạy, số thợ đã truyền nghề. Câu hỏi hội đồng hay đặt là sản phẩm này bao nhiêu phần do chính tay nghệ nhân làm, bao nhiêu phần do thợ hoặc máy, nên báo cáo phải ghi rõ công đoạn nghệ nhân trực tiếp đảm nhận.
Thử với một người giả định: một người thợ chạm gỗ lâu năm, có xưởng nhỏ với vài thợ học việc. Hồ sơ mạnh khi có ảnh và mô tả từng công đoạn ông tự làm trên một sản phẩm tiêu biểu, cùng danh sách thợ đã học nghề từ ông và nay tự mở xưởng. Số năm hành nghề, số sản phẩm, số học trò cần có đều theo quy định hiện hành của nhánh này.
Tình huống hay gặp khi làm hồ sơ giúp nghệ nhân
Nghệ nhân không có giấy tờ chứng minh thời gian thực hành. Thời gian thực hành thường được xác nhận qua cộng đồng, người cao tuổi trong làng và chính quyền cấp xã, chứ không đòi quyết định tuyển dụng; số năm theo quy định hiện hành.
Học trò không có danh sách. Lập danh sách người đã học, kèm xác nhận của chính họ hoặc gia đình; học trò đang thực hành được là minh chứng mạnh.
Nghệ nhân sức khoẻ yếu. Ghi hình sớm, chia nhiều buổi ngắn; nhờ chính quyền cấp xã đến nhà xác nhận thay vì đưa nghệ nhân đi lại nhiều lần.
Nhiều người cùng thực hành một di sản. Mỗi người làm hồ sơ riêng; cộng đồng cho ý kiến về từng người, tránh hồ sơ chép nhau.
Lời mời "lo danh hiệu" cho nghệ nhân. Không có đường mua danh hiệu nghệ nhân hợp lệ; ai đòi tiền để "đưa vào danh sách" là dấu hiệu lừa đảo, nên từ chối và báo chính quyền cấp xã.
Nghệ nhân qua đời giữa đợt. Việc xử lý hồ sơ đang xét theo quy định hiện hành; người nhà hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh, nếu vướng mắc có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu nguyên tắc.
Sau khi qua cấp tỉnh: phần còn lại là chờ và giữ liên lạc
Khi hồ sơ đã lên hội đồng chuyên ngành và cấp nhà nước, người làm hồ sơ giúp gần như không còn việc gì ngoài giữ liên lạc. Có khi tầng trên cần thêm một đoạn ghi hình, một bản dịch, một xác nhận; yêu cầu đó đi ngược về cơ quan văn hoá cấp tỉnh, rồi về xã. Nghệ nhân ở xa, không dùng điện thoại thông minh, nên có một người thân nhận tin thay.
Danh sách đề nghị ở cấp nhà nước thường được đưa ra lấy ý kiến công khai. Người nhà có thể xem để biết hồ sơ đã tới đâu, nhưng không cần làm gì thêm, cũng không nên nhờ ai "xem giúp" trong hội đồng.
Một điều nhỏ mà nhiều gia đình quên: giữ bản gốc mọi thứ đã nộp, nhất là băng hình và ảnh. Khi nghệ nhân được phong, các tư liệu này có giá trị lưu giữ di sản lâu dài cho cộng đồng; khi chưa được phong, đó là nền để làm lại ở đợt sau mà không phải quay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Quy trình xét tặng nghệ nhân ưu tú bắt đầu từ đâu?
Với nhánh di sản văn hoá phi vật thể, hồ sơ thường bắt đầu từ cộng đồng và chính quyền cấp xã nơi nghệ nhân sinh sống, rồi lên hội đồng cấp tỉnh, hội đồng chuyên ngành và hội đồng cấp nhà nước theo kế hoạch của từng đợt.
Nghệ nhân di sản và nghệ nhân thủ công mỹ nghệ có xét chung không?
Không, đó là hai hệ thống xét riêng với văn bản hướng dẫn, hội đồng và chu kỳ riêng theo quy định hiện hành. Nên hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh để chọn đúng nhánh trước khi làm hồ sơ.
Nghệ nhân cao tuổi không biết chữ làm hồ sơ thế nào?
Con cháu, học trò hoặc cán bộ văn hoá cấp xã ghi lại theo lời kể rồi đọc lại cho nghệ nhân nghe trước khi xác nhận. Minh chứng chính là ý kiến cộng đồng và ghi hình thực hành, không phải giấy tờ viết tay của nghệ nhân.
Ghi hình thực hành cần quay những gì?
Thường nên có nghệ nhân thực hành phần khó nhất, nghệ nhân dạy học trò và một đoạn kể ngắn về nghề. Âm thanh rõ, ánh sáng đủ, người thật việc thật quan trọng hơn quay đẹp.
Xét tặng nghệ nhân ưu tú mất bao lâu?
Thường lâu hơn các danh hiệu khác vì phần cơ sở cần lấy ý kiến cộng đồng và ghi hình; cả hành trình có thể tính bằng nhiều tháng tới hơn một năm. Mốc cụ thể nằm trong kế hoạch của từng đợt.
Có người đòi tiền để lo danh hiệu nghệ nhân thì làm sao?
Từ chối. Danh hiệu được xét qua hội đồng các cấp, không có đường mua hợp lệ. Nên báo chính quyền cấp xã hoặc cơ quan văn hoá cấp tỉnh để họ biết và cảnh báo người khác.