Hồ sơ nghệ sĩ ưu tú đi qua hội đồng cấp cơ sở ở đơn vị nghệ thuật hoặc nơi quản lý nghệ sĩ, rồi hội đồng cấp tỉnh hoặc bộ, ngành, nơi có các tổ chuyên ngành theo loại hình nghệ thuật xem kỹ minh chứng, cuối cùng là hội đồng cấp nhà nước. Điểm khác các danh hiệu khác là phần đánh giá nghệ thuật: vai diễn, tiết mục, giải thưởng liên hoan được người trong nghề thẩm định.
Bài viết cho diễn viên, nhạc công, đạo diễn, biên đạo, người làm nghệ thuật ở các đoàn địa phương, cho nghệ sĩ hoạt động tự do, và cho phòng tổ chức của đơn vị nghệ thuật. Thứ tự: đợt xét và các tầng hội đồng, tổ chuyên ngành làm gì, đường riêng của nghệ sĩ tự do, việc của đơn vị, cách trình bày minh chứng biểu diễn và những chỗ hay vấp.
Danh hiệu nghệ sĩ được xét theo đợt, không gắn với một ngày lễ
Nghệ sĩ ưu tú và nghệ sĩ nhân dân là danh hiệu vinh dự nhà nước dành cho người hoạt động nghệ thuật biểu diễn và một số loại hình liên quan, xét theo đợt với chu kỳ theo quy định hiện hành. Khác nhà giáo hay thầy thuốc, đợt nghệ sĩ không gắn với một ngày lễ cố định của ngành, nên thời điểm mở đợt cần theo dõi qua văn bản của cơ quan quản lý văn hoá.
Danh hiệu được xét cho cá nhân, dựa trên quá trình hoạt động nghề nhiều năm theo quy định hiện hành, phẩm chất, tài năng thể hiện qua vai diễn, tác phẩm, tiết mục và giải thưởng ở các liên hoan, hội diễn, cuộc thi chuyên nghiệp. Mức nhân dân thường xét cho người đã có mức ưu tú và có thêm thời gian, thành tích theo quy định hiện hành.
Vì tài năng nghệ thuật khó đo bằng giấy tờ, quy trình có thêm một lớp mà danh hiệu khác ít có: các tổ chuyên ngành gồm người trong nghề, xem và nghe minh chứng thật trước khi hội đồng bỏ phiếu.
Các tầng hội đồng và tổ chuyên ngành
Đường hồ sơ có bốn khâu chính. Thành phần và cách làm việc của từng hội đồng nằm trong văn bản hướng dẫn của đợt.
- Hội đồng cấp cơ sở: do thủ trưởng đơn vị nghệ thuật, trung tâm văn hoá hoặc cơ quan quản lý nghệ sĩ lập; lấy ý kiến tập thể, công khai danh sách, bỏ phiếu theo tỷ lệ quy định hiện hành.
- Hội đồng cấp tỉnh hoặc bộ, ngành: nơi tiếp nhận hồ sơ của nhiều đơn vị; cơ quan văn hoá làm đầu mối. Đơn vị nghệ thuật thuộc bộ, ngành nào thì đi qua hội đồng của bộ, ngành đó.
- Tổ chuyên ngành: gồm người có uy tín trong từng loại hình như sân khấu truyền thống, kịch nói, ca múa nhạc, xiếc, điện ảnh; đọc báo cáo, xem băng hình, đối chiếu giải thưởng và cho ý kiến chuyên môn trước khi hội đồng họp.
- Hội đồng cấp nhà nước: tổng hợp từ các tỉnh, bộ, ngành; danh sách thường được lấy ý kiến công khai; bỏ phiếu rồi trình quyết định phong tặng.
Tổ chuyên ngành không có quyền quyết định thay hội đồng nhưng ý kiến của họ thường có sức nặng lớn, vì đó là nơi minh chứng nghệ thuật được nhìn thật. Hồ sơ có minh chứng mờ nhạt, băng hình khó xem, sẽ thiệt nhất ở khâu này.
Nghệ sĩ hoạt động tự do đi đường nào
Nhiều người làm nghệ thuật hiện không thuộc biên chế đơn vị nào: ca sĩ, nhạc công, diễn viên làm việc theo hợp đồng, theo dự án. Câu hỏi đầu tiên của họ là ai lập hội đồng cấp cơ sở cho mình. Theo hướng dẫn thường gặp, nghệ sĩ tự do làm hồ sơ qua cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương nơi cư trú hoặc hoạt động, hoặc qua hội nghề nghiệp mà mình là hội viên; văn bản của đợt sẽ nói rõ nơi tiếp nhận.
Điều khó của nhóm này là xác nhận quá trình hoạt động. Không có quyết định tuyển dụng hay sổ lương, minh chứng phải là hợp đồng biểu diễn, chương trình có tên, giấy xác nhận của đơn vị đã mời, giải thưởng liên hoan. Người hoạt động tự do lâu năm nên bắt đầu gom từ rất sớm, trước khi đợt mở, vì nhiều đơn vị mời diễn ngày xưa đã giải thể hoặc đổi tên.
Một chú ý nữa: tiêu chuẩn về thời gian hoạt động nghề và giải thưởng theo quy định hiện hành áp dụng như nhau cho người trong và ngoài đơn vị; đường đi khác, nhưng thước đo không khác.
Việc của đơn vị nghệ thuật trong một đợt xét
Đơn vị nghệ thuật là nơi làm phần lớn việc giấy tờ cho nghệ sĩ của mình. Bảng chia theo chặng để phòng tổ chức lập lịch.
| Chặng | Đơn vị làm gì | Nghệ sĩ cần đưa gì |
|---|---|---|
| Phổ biến đợt | Gửi văn bản hướng dẫn, rà danh sách người đủ thời gian hoạt động theo quy định | Xác nhận có muốn được đề nghị, liệt kê giải thưởng đã có |
| Chuẩn bị hồ sơ | Xác nhận quá trình công tác, tìm lưu trữ chương trình, băng hình | Bản sao giấy chứng nhận giải, băng hình vai diễn, tiết mục tiêu biểu |
| Hội đồng cơ sở | Công khai, lấy ý kiến, họp, bỏ phiếu, tờ trình | Kiểm tra thông tin trên danh sách công khai |
| Gửi lên tầng trên | Nộp đúng hạn, nhận và chuyển yêu cầu bổ sung | Bổ sung trong hạn nếu có yêu cầu |
| Sau quyết định | Thông báo, tổ chức chúc mừng ở đơn vị | Cập nhật thông tin danh hiệu cho đúng cách ghi |
Đơn vị nên giữ một kho lưu trữ chung về chương trình, băng hình các vở, tiết mục. Khi tới đợt xét, nhiều nghệ sĩ phụ thuộc vào kho này nhiều hơn vào tủ hồ sơ cá nhân.
Trình bày minh chứng biểu diễn sao cho tổ chuyên ngành xem được
Một hồ sơ nghệ sĩ có thể kèm nhiều giờ băng hình, nhưng tổ chuyên ngành không có thời gian xem hết. Cách tốt là chọn vài đoạn tiêu biểu, mỗi đoạn vài phút, kèm một trang mô tả ngắn: tên vai hoặc tiết mục, năm, dịp biểu diễn, giải thưởng nếu có, vai trò của nghệ sĩ trong đoạn đó.
Thử với một người giả định: một nhạc công đàn dân tộc gắn bó nhiều năm với một đoàn nghệ thuật ở tỉnh. Mô tả chung: "Biểu diễn thành công nhiều chương trình." Mô tả cụ thể: "Đoạn một, độc tấu trong chương trình hoà nhạc dân tộc của đoàn, dịp liên hoan khu vực, đạt huy chương; đoạn hai, phần đệm và dàn dựng phần nhạc cho một vở diễn của đoàn; đoạn ba, buổi dạy đàn cho học viên trẻ của đoàn." Ba đoạn cho thấy tay nghề biểu diễn, khả năng phối hợp và việc truyền nghề.
Băng hình cần xem được trên máy thông thường, rõ tiếng, ghi chú thời điểm bắt đầu đoạn quan trọng. Đơn vị nên thử mở trên một máy khác trước khi nộp; băng hỏng đến tay tổ chuyên ngành là mất cơ hội.
Lên mức nghệ sĩ nhân dân: cùng đường đi, yêu cầu cao hơn
Hồ sơ nghệ sĩ nhân dân đi qua đúng các tầng hội đồng như mức ưu tú, nhưng người đọc ở mỗi tầng chờ đợi điều khác. Ở mức ưu tú, câu hỏi chính là tài năng và sự gắn bó với nghề đã được khẳng định chưa. Ở mức nhân dân, câu hỏi là ảnh hưởng của người đó đã vượt ra ngoài sân khấu của riêng mình chưa: có dựng được lớp diễn viên trẻ, có tác phẩm, vai diễn để lại dấu ấn lâu dài trong loại hình, có đóng góp cho việc giữ gìn và phát triển nghề.
Vì thế, báo cáo của mức nhân dân không nên chép lại báo cáo ưu tú rồi thêm vài giải mới. Phần thời gian từ khi được phong ưu tú tới nay cần được viết riêng, rõ ràng: đã làm gì thêm, dạy ai, dàn dựng gì, giải thưởng nào đạt sau mốc đó theo quy định hiện hành.
Thời gian tối thiểu kể từ khi được phong mức ưu tú, số giải thưởng cần thêm, đều theo quy định hiện hành; tra văn bản hướng dẫn và cơ quan thi đua – khen thưởng trước khi đơn vị đề xuất, để tránh lập hồ sơ khi chưa đủ điều kiện.
Chỗ hay vấp của hồ sơ nghệ sĩ
Giải thưởng không có bản sao. Giải liên hoan, hội diễn cũ chỉ còn trong trí nhớ hay bài báo thì khó được tính; cần giấy chứng nhận hoặc quyết định của ban tổ chức.
Giải của cuộc thi không chuyên hoặc giải trả tiền. Không phải giải nào cũng được quy đổi làm minh chứng; tra hướng dẫn của đợt về loại giải được tính. Giải mua bằng tiền thì không nên đưa vào, kẻo làm yếu cả hồ sơ.
Đứt quãng hoạt động nghề. Thời gian nghỉ diễn dài, chuyển sang nghề khác cần được giải thích rõ; cách tính theo quy định hiện hành.
Vai trò trong tác phẩm tập thể. Vở diễn đạt giải là của cả đoàn; báo cáo phải nói rõ vai, phần việc của chính nghệ sĩ.
Băng hình không rõ người. Đoạn quay toàn cảnh sân khấu xa, không nhận ra nghệ sĩ là ai trong đội hình, gần như không giúp được tổ chuyên ngành; nên chọn đoạn có cận cảnh hoặc ghi chú vị trí đứng.
Nghệ sĩ cao tuổi, đã nghỉ diễn. Người đã thôi biểu diễn nhiều năm vẫn có thể được đề nghị theo quy định hiện hành; khi đó đơn vị cũ hoặc cơ quan văn hoá nơi cư trú giúp xác nhận quá trình, người nhà giúp gom tư liệu.
Thông tin công khai gây tranh luận. Danh sách lấy ý kiến có thể nhận phản ánh; đơn vị cần sẵn hồ sơ để giải trình, nghệ sĩ không nên tự tranh cãi trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Quy trình xét tặng nghệ sĩ ưu tú có mấy cấp?
Thường có hội đồng cấp cơ sở, hội đồng cấp tỉnh hoặc bộ, ngành có các tổ chuyên ngành, và hội đồng cấp nhà nước. Thành phần và cách làm việc của từng hội đồng theo văn bản hướng dẫn của đợt.
Nghệ sĩ tự do có được xét nghệ sĩ ưu tú không?
Người hoạt động nghệ thuật không thuộc đơn vị vẫn có thể được xét theo quy định hiện hành, thường làm hồ sơ qua cơ quan văn hoá nơi cư trú hoặc hội nghề nghiệp. Tiêu chuẩn về thời gian và giải thưởng áp dụng như người trong đơn vị.
Tổ chuyên ngành trong hội đồng nghệ sĩ làm gì?
Tổ chuyên ngành gồm người có uy tín trong từng loại hình nghệ thuật, xem báo cáo, băng hình, đối chiếu giải thưởng và cho ý kiến chuyên môn để hội đồng tham khảo trước khi bỏ phiếu.
Giải thưởng liên hoan nào được tính khi xét nghệ sĩ ưu tú?
Loại giải được tính và cách quy đổi theo quy định hiện hành của từng đợt; thường là giải ở các liên hoan, hội diễn, cuộc thi chuyên nghiệp do cơ quan có thẩm quyền tổ chức. Tra văn bản hướng dẫn trước khi kê giải.
Đợt xét nghệ sĩ ưu tú bao lâu có một lần?
Danh hiệu được xét theo đợt với chu kỳ theo quy định hiện hành, không gắn một ngày lễ cố định. Theo dõi văn bản của cơ quan quản lý văn hoá và hỏi đơn vị, hội nghề nghiệp để biết khi nào mở đợt.
Băng hình minh chứng nên dài bao nhiêu?
Không cần dài; vài đoạn tiêu biểu, mỗi đoạn vài phút, có trang mô tả và ghi chú mốc thời gian là dễ xem nhất. Kiểm tra băng mở được trên máy khác trước khi nộp.