XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Cán bộ văn hoá cấp xã làm hồ sơ nghệ nhân: rà soát, chọn người và đi ghi hình

Việc của cán bộ văn hoá cấp xã trong đợt xét nghệ nhân: rà soát người giữ di sản, chọn người đề nghị, tổ chức lấy ý kiến dân cư, đi ghi hình và nộp đúng hạn.

A young woman seen from behind, carrying a small camera along a dirt path toward a wooden house with a workshop yard, bright overcast light, wide shot from behind

Trong đợt xét danh hiệu nghệ nhân, cán bộ văn hoá cấp xã là người gần nghệ nhân nhất và thường là người làm phần việc nặng: rà soát ai đang giữ di sản trên địa bàn, cùng cộng đồng chọn người đề nghị, hướng dẫn gia đình làm hồ sơ, tổ chức lấy ý kiến khu dân cư, đi ghi hình và nộp lên cấp tỉnh đúng hạn. Làm tốt ở cấp xã thì hồ sơ đi các cấp trên nhẹ hơn nhiều.

Bài dành cho cán bộ văn hoá – xã hội cấp xã, nhất là người mới nhận việc sau sắp xếp chính quyền hai cấp, và cho trưởng thôn, trưởng bản phối hợp. Bài đi theo một mùa xét: rà soát, chọn người, hướng dẫn gia đình, lấy ý kiến, ghi hình, rà hồ sơ trước khi nộp, và giữ tư liệu sau đợt xét. Lịch, mẫu biểu, tỷ lệ ý kiến ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng và kế hoạch của cấp tỉnh.

Rà soát người đang giữ di sản trên địa bàn

Việc đầu tiên không phải là làm hồ sơ cho ai, mà là biết trên địa bàn có những ai. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều xã mới gộp từ vài xã cũ; danh sách người giữ di sản cũ có thể nằm rải rác ở các nơi. Nên gom lại thành một danh sách chung.

Nguồn để rà soát gồm: danh sách kiểm kê di sản phi vật thể từng làm ở địa phương, danh sách nghệ nhân đã được cấp tỉnh hoặc hội nghề ghi nhận, hỏi trưởng thôn, trưởng bản, hội người cao tuổi, hội phụ nữ, và đi các dịp lễ hội, sinh hoạt văn hoá để xem ai đang giữ vai chính. Với nghề thủ công, hỏi thêm hợp tác xã, tổ hợp tác, các hộ làm nghề lâu năm.

Mỗi người trong danh sách nên có vài dòng: tên, tuổi, loại hình di sản hoặc nghề, mức độ còn thực hành, đã dạy ai chưa, tình trạng sức khoẻ, đã có danh hiệu hay ghi nhận gì. Danh sách này dùng được nhiều năm, giúp xã không bỏ sót người khi có đợt xét, và giúp ưu tiên những nghệ nhân cao tuổi cần ghi tư liệu gấp.

Chọn người đề nghị cùng cộng đồng

Đúng nhánh, đúng loại hình. Xác định người đó hợp nhánh di sản do ngành văn hoá chủ trì hay nhánh thủ công mỹ nghệ do cơ quan quản lý ngành nghề nông thôn chủ trì, và loại hình cụ thể.

Đủ điều kiện cơ bản. Thời gian thực hành, đã truyền dạy, tư cách trong cộng đồng. Đối chiếu theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng trước khi gợi ý cho gia đình, tránh để họ làm rồi bị dừng vì thiếu điều kiện.

Cộng đồng thừa nhận. Hỏi ý kiến trưởng thôn, già làng, người cùng giữ di sản. Người được đề nghị nên là người cộng đồng tự nhắc tên, không phải người tự đề xuất mình.

Ưu tiên người cao tuổi khi đủ điều kiện. Người cao tuổi đủ tiêu chuẩn nên được làm sớm, vì cơ hội của họ ngắn hơn và tư liệu của họ quý hơn.

Hỏi ý nghệ nhân trước khi công bố. Có người không muốn được đề nghị vì ngại, vì sức khoẻ, vì chuyện gia đình. Gặp riêng nghệ nhân và gia đình trước, chỉ đưa tên ra họp khi họ đồng ý, để tránh tình huống cả thôn đã biết mà nghệ nhân từ chối.

Tránh chia đều theo thôn. Không nên đề nghị theo kiểu mỗi thôn một người cho công bằng. Hội đồng xét theo tiêu chuẩn, không theo địa bàn.

Một mùa xét ở cấp xã

Trình tự công việc từ lúc nhận kế hoạch của cấp tỉnh tới khi nộp:

  1. Nhận và đọc kỹ kế hoạch đợt xét: nhánh danh hiệu, mẫu biểu, hạn nộp ở cấp tỉnh, yêu cầu về video, số bản.
  2. Đối chiếu danh sách rà soát, cùng trưởng thôn, già làng chọn người đề nghị.
  3. Gặp từng gia đình, giải thích danh hiệu, phát mẫu, hướng dẫn cách ghi lời kể và gom minh chứng.
  4. Hỗ trợ ghi hình thực hành và truyền dạy cho những nghệ nhân gia đình không tự làm được.
  5. Tổ chức lấy ý kiến khu dân cư theo hướng dẫn, ghi biên bản đầy đủ.
  6. Rà soát hồ sơ trước khi trình lãnh đạo xã xác nhận.
  7. Nộp lên cấp tỉnh, ghi lại ngày nộp, người nhận, giữ bản sao.

Thường cả mùa ở cấp xã mất vài tháng. Khâu tốn thời gian nhất là ghi hình và lấy xác nhận của học trò ở xa; nên bắt đầu ngay khi có kế hoạch, không dồn vào tuần cuối.

Hướng dẫn gia đình chuẩn bị

Phần lớn gia đình nghệ nhân chưa từng làm hồ sơ danh hiệu, nhiều người lần đầu nghe tới các từ như báo cáo thành tích, minh chứng, hội đồng. Buổi gặp đầu tiên của cán bộ văn hoá quyết định gia đình làm đúng hướng hay đi lạc. Nên mang theo mẫu biểu, một bản kế hoạch đợt xét in sẵn, và nói chuyện bằng lời thường.

Có ba điều nên dặn ngay từ buổi đầu. Thứ nhất, viết theo lời nghệ nhân, không tô vẽ, mỗi điều phải có người hoặc tư liệu đứng sau. Thứ hai, quay video trọn và thật, không dựng sân khấu. Thứ ba, giữ bản gốc mọi giấy tờ, chỉ nộp bản sao theo hướng dẫn. Ba lời dặn này tránh được phần lớn lỗi mà cán bộ văn hoá sẽ phải sửa về sau.

Nên hẹn lịch gặp lần hai khi gia đình đã có bản nháp, để đọc cùng và góp ý trước khi hoàn thiện. Với gia đình ở xa trung tâm xã, có thể nhờ trưởng thôn chuyển mẫu biểu và nhận bản nháp, nhưng buổi đọc lại cuối cùng nên làm trực tiếp với nghệ nhân. Đó cũng là lúc cán bộ kiểm tra nghệ nhân thật sự hiểu và đồng ý với nội dung hồ sơ mang tên mình.

Tổ chức lấy ý kiến khu dân cư

Ý kiến khu dân cư là mắt xích đầu tiên của hồ sơ, và là chỗ cấp trên kiểm đầu tiên. Cuộc họp nên tổ chức ở nơi bà con quen họp, vào lúc rảnh việc, có trưởng thôn chủ trì. Cán bộ văn hoá trình bày ngắn: danh hiệu là gì, ai được đề nghị, người đó giữ di sản gì, đã dạy ai. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trình bày bằng tiếng của cộng đồng hoặc có người dịch.

Biên bản ghi rõ số người dự, ý kiến cụ thể, kết quả biểu quyết theo hình thức mà hướng dẫn quy định. Tỷ lệ đồng ý cần đạt, nếu có, ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng. Những ý kiến khác nhau cũng nên ghi đầy đủ, không lược bỏ, vì một biên bản toàn ý kiến đồng thuận chung chung đôi khi lại làm cấp trên hỏi lại.

Nếu có tranh cãi về việc ai giữ gốc di sản, nên tạm dừng, gặp riêng các bên, hỏi thêm người cao tuổi, rồi mới họp lại. Đề nghị một hồ sơ mà cộng đồng chưa đồng thuận thường dừng ở cấp tỉnh, và còn để lại khúc mắc trong cộng đồng lâu dài.

Rà hồ sơ trước khi trình xác nhận

Bảng kiểm nhanh cho cán bộ văn hoá trước khi trình lãnh đạo xã ký:

Mục kiểmĐạt khiLỗi hay gặp
Tên, năm sinhKhớp giấy tờ tuỳ thân ở mọi trangTên trong bản khác tên trên giấy
Loại hình, nhánhGhi đúng, thống nhấtGhi hai loại hình ở hai trang
Mốc thời gianNăm học nghề, năm bắt đầu dạy khớp giữa báo cáo, bản khai, xác nhậnBa giấy ba mốc
Học tròCó xác nhận, có video hoặc sản phẩmDanh sách tên trơn
VideoĐúng định dạng, quay trọn, có ghi chúQuay sân khấu, lồng nhạc
Biên bản khu dân cưĐủ chữ ký, ghi rõ ý kiếnThiếu chữ ký chủ trì

Rà theo bảng này ở cấp xã chỉ mất ít phút cho mỗi bộ, nhưng tiết kiệm được cả một vòng trả hồ sơ ở cấp tỉnh, vốn có thể làm lỡ cả đợt xét. Khi phát hiện lỗi, trả lại gia đình kèm ghi chú cụ thể chỗ cần sửa, không sửa hộ vào bản gia đình đã ký. Nếu nhiều hồ sơ cùng mắc một lỗi, đó là dấu hiệu lời hướng dẫn ban đầu chưa rõ, nên ghi lại để đợt sau dặn kỹ hơn ngay từ buổi gặp đầu.

Giữ tư liệu sau đợt xét

Dù kết quả thế nào, những gì cấp xã gom được trong mùa xét là tư liệu quý: lời kể của nghệ nhân, video thực hành, bản kê vốn bài, quy trình nghề. Nhiều nghệ nhân cao tuổi chỉ được ghi hình một lần trong đời, chính là lần làm hồ sơ. Nên lưu một bộ tại xã, có danh mục, ghi ngày, ghi người quay, xin phép gia đình về việc lưu giữ.

Với hồ sơ chưa qua, nên hỏi cấp tỉnh lý do và báo lại cho gia đình bằng lời lẽ nhẹ nhàng, kèm những gì cần bổ sung cho đợt sau. Với nghệ nhân đã được phong, cập nhật danh sách rà soát, theo dõi việc truyền dạy tiếp theo để chuẩn bị cho mức danh hiệu cao hơn khi đủ thời gian.

Cán bộ văn hoá cũng nên cảnh báo gia đình nghệ nhân về những lời mời nhận tiền "lo danh hiệu" hay mời nhận "giải thưởng vinh danh nghệ nhân" có thu phí. Đó không phải danh hiệu nhà nước. Khi có khiếu nại về kết quả hoặc tranh chấp, hướng dẫn gia đình theo nguyên tắc chung và gợi ý hỏi luật sư trên AI Cố Vấn nếu cần.

Câu hỏi thường gặp

Cán bộ văn hoá cấp xã có phải làm hồ sơ thay gia đình không?

Cán bộ văn hoá hướng dẫn, hỗ trợ, rà soát và xác nhận. Phần lời kể và minh chứng do nghệ nhân và gia đình chuẩn bị, nhưng với nghệ nhân cao tuổi, neo đơn, cán bộ có thể hỗ trợ nhiều hơn như ghi âm, ghi hình.

Một xã được đề nghị bao nhiêu nghệ nhân mỗi đợt?

Không nên đề nghị theo chỉ tiêu. Số lượng tuỳ số người đủ tiêu chuẩn trên địa bàn. Hướng dẫn cụ thể của từng đợt xem kế hoạch của cấp tỉnh.

Sau sáp nhập xã, hồ sơ nghệ nhân của xã cũ xử lý thế nào?

Gom về xã mới, rà lại danh sách, kiểm tra địa chỉ trên giấy tờ của nghệ nhân. Xác nhận do xã mới thực hiện theo địa bàn hiện tại.

Lấy ý kiến khu dân cư có bắt buộc không?

Ý kiến của cộng đồng là một phần của quy trình đề nghị danh hiệu nghệ nhân. Hình thức, tỷ lệ cần đạt tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của đợt xét.

Không có máy quay thì ghi hình bằng gì?

Điện thoại đời mới đặt cố định, đủ sáng, thu tiếng gần là đủ cho phần lớn yêu cầu. Định dạng, dung lượng nộp xem hướng dẫn của đợt xét.

Nghệ nhân ở xã mình nhưng hành nghề ở nơi khác thì ai xác nhận?

Thường nơi nghệ nhân cư trú và nơi di sản đang được thực hành đều cần có ý kiến. Hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh để biết xã nào chủ trì và xã nào phối hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138