XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghệ nhân thủ công mỹ nghệ: danh hiệu nhân dân, ưu tú xét theo nhánh riêng ra sao

Danh hiệu nghệ nhân nhân dân, ưu tú lĩnh vực thủ công mỹ nghệ xét riêng với nhánh di sản: tiêu chí sản phẩm, tay nghề, đào tạo thợ và hồ sơ cần chuẩn bị.

A middle-aged craftsman seen from behind, carving a lacquer panel at a long workbench while two young apprentices watch, bright overcast light through a workshop door

Danh hiệu nghệ nhân nhân dân và nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ là một nhánh xét riêng, do cơ quan quản lý ngành nghề nông thôn chủ trì, không phải nhánh di sản văn hoá phi vật thể. Nhánh này đặt nặng tay nghề làm ra sản phẩm, giá trị mỹ thuật của sản phẩm, công đào tạo thợ và đóng góp cho nghề; các điều kiện số về năm làm nghề, số sản phẩm, giải thưởng ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng và của ngành.

Bài dành cho thợ gốm, thợ mây tre, thợ sơn mài, thợ chạm, thợ dệt, thợ thêu và những người làm hồ sơ giúp họ đang phân vân nên đi nhánh nào. Bài đi từ chỗ phân biệt hai nhánh, sang các tiêu chí đặc thù, bảng minh chứng, quy trình, đoạn mẫu viết về tay nghề, rồi các trường hợp khó như thợ làm thuê cho xưởng lớn.

Hai nhánh danh hiệu nghệ nhân và vì sao chọn đúng nhánh

Người ngoài nghề hay nghĩ "nghệ nhân ưu tú" chỉ có một. Thật ra có hai đường. Đường thứ nhất thuộc ngành văn hoá, xét người nắm giữ di sản văn hoá phi vật thể, trong đó có loại hình nghề thủ công truyền thống. Đường thứ hai thuộc ngành quản lý ngành nghề nông thôn, xét người làm nghề thủ công mỹ nghệ có tay nghề cao và đóng góp cho nghề.

Chỗ khác căn bản là trọng tâm. Nhánh di sản hỏi: người này có giữ được cách làm cổ truyền, tri thức gốc của nghề và truyền lại không. Nhánh mỹ nghệ hỏi: người này làm ra sản phẩm có giá trị mỹ thuật và kỹ thuật cao tới đâu, có sáng tạo mẫu mã, có đào tạo được thợ, có góp phần giữ và phát triển nghề không. Một thợ giữ nguyên lối làm gốm nung củi cổ, ít đổi mẫu, có thể hợp nhánh di sản. Một thợ có nhiều sản phẩm đạt giải ở các cuộc thi thủ công mỹ nghệ, sáng tác mẫu mới, đào tạo hàng chục thợ, thường hợp nhánh mỹ nghệ hơn.

Có người hội đủ cả hai. Khi đó nên hỏi cán bộ phụ trách của cả hai ngành ở cấp tỉnh để chọn nhánh có hồ sơ mạnh nhất, thay vì nộp cùng lúc hai nơi với cùng một bộ giấy.

Một lưu ý về tên gọi: trên thị trường có nhiều danh xưng "nghệ nhân" do hiệp hội, địa phương hoặc doanh nghiệp tự trao. Chúng có giá trị ghi nhận ở mức của nơi trao, nhưng không phải danh hiệu vinh dự nhà nước. Khi ghi trong hồ sơ, gọi đúng tên và nơi trao, không viết gộp thành "nghệ nhân" chung chung.

Tiêu chí đặc thù của nhánh thủ công mỹ nghệ

Thời gian làm nghề liên tục. Đòi một quãng làm nghề nhất định, tính từ lúc thành thợ chứ không tính từ lúc theo học. Số năm cụ thể ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng và hướng dẫn của ngành.

Sản phẩm có giá trị mỹ thuật và kỹ thuật. Đây là trụ chính. Hội đồng xem sản phẩm thật hoặc ảnh, video sản phẩm: độ khó kỹ thuật, độ tinh của đường nét, tính độc đáo của mẫu. Sản phẩm phải do chính tay người được đề nghị làm hoặc làm phần quyết định.

Sản phẩm đạt giải hoặc được công nhận. Giải ở các cuộc thi, hội chợ, triển lãm thủ công mỹ nghệ có tổ chức đàng hoàng thường được tính. Cấp giải và số giải tối thiểu, nếu có, xem văn bản hiện hành. Giải mua bằng tiền, "vinh danh" do doanh nghiệp tự tổ chức thu phí thì không nên đưa vào.

Đào tạo, truyền nghề. Số thợ đã đào tạo, lớp dạy nghề đã đứng, thợ đã ra nghề và tự làm được. Nhánh này thường đếm khá kỹ phần đào tạo.

Đóng góp phát triển nghề. Góp phần giữ nghề ở địa phương, tạo việc làm, phục hồi mẫu cổ, cải tiến công cụ, đưa sản phẩm ra thị trường mà không làm hỏng cái hay của nghề.

Minh chứng tay nghề nên chuẩn bị

Bảng gợi ý theo từng tiêu chí. Mẫu biểu và số lượng bản sao tra hướng dẫn của đợt xét.

Tiêu chíMinh chứng thuyết phụcLưu ý
Sản phẩmẢnh nhiều góc, cận chi tiết; video quá trình làm ra một sản phẩm tiêu biểu; sản phẩm thật nếu hội đồng yêu cầuGhi kích thước, chất liệu, thời gian làm, phần nào do chính tay làm
Giải thưởngBản sao giấy chứng nhận giải kèm ảnh sản phẩm đạt giảiChỉ giải của cuộc thi có tổ chức rõ ràng
Đào tạoDanh sách thợ đã đào tạo kèm nơi họ đang làm, xác nhận của cơ sở hoặc chính người họcDanh sách tên trơn ít giá trị
Thời gian làm nghềXác nhận của cơ sở sản xuất, hợp tác xã, cấp xã; tư liệu, ảnh cũMốc năm phải khớp giữa các giấy
Đóng góp cho nghềXác nhận của hiệp hội, hợp tác xã, cấp xã về việc giữ nghề, phục hồi mẫu, tạo việc làmKhông cần số doanh thu

Với nghề làm sản phẩm lớn, khó mang đi, video quá trình làm là minh chứng rất mạnh, vì hội đồng thấy được tay người đó ở các công đoạn khó nhất.

Đường đi của hồ sơ nhánh mỹ nghệ

Trình tự chung, chi tiết từng đợt xem kế hoạch của cơ quan chủ trì cấp tỉnh:

  1. Hỏi cơ quan phụ trách ngành nghề nông thôn cấp tỉnh về kế hoạch đợt xét, mẫu bản khai và hạn nộp.
  2. Chọn ba tới năm sản phẩm tiêu biểu nhất, ghi lại quá trình làm, chụp ảnh và quay video.
  3. Lập danh sách thợ đã đào tạo, xin xác nhận.
  4. Viết báo cáo thành tích, lấy xác nhận nơi làm việc và cấp xã.
  5. Nộp lên hội đồng cấp tỉnh; hồ sơ đạt chuyển lên hội đồng cấp bộ và hội đồng cấp nhà nước theo kế hoạch.

Mỗi đợt xét thường kéo dài nhiều tháng, tính từ lúc nộp ở cấp tỉnh tới khi có quyết định ở cấp nhà nước. Ở mỗi cấp thường có bước công khai danh sách để lấy ý kiến; người làm hồ sơ nên theo dõi để kịp bổ sung khi được yêu cầu. Nên giữ lại một bộ bản sao đầy đủ ở nhà, kèm bản gốc ảnh và video chất lượng cao, vì hồ sơ đã nộp thường không được trả lại nguyên bộ và đợt sau có thể cần dùng lại.

Chọn sản phẩm tiêu biểu để đưa vào hồ sơ

Một thợ lâu năm có thể đã làm hàng nghìn sản phẩm. Hồ sơ không cần nhiều, cần đúng. Ba tới năm sản phẩm được chọn kỹ nói nhiều hơn một album ảnh dày vài chục trang.

Tiêu chí chọn đầu tiên là độ khó kỹ thuật: sản phẩm nào đòi những công đoạn mà ít thợ làm được, hoặc đòi thời gian làm dài nhất. Tiêu chí thứ hai là dấu ấn riêng: mẫu do chính người thợ sáng tác, hoặc mẫu cổ được người thợ phục hồi. Tiêu chí thứ ba là sự đa dạng: một sản phẩm lớn, một sản phẩm nhỏ đòi độ tinh, một sản phẩm cho thấy khả năng xử lý chất liệu khó. Không nên chọn năm sản phẩm na ná nhau.

Với mỗi sản phẩm, viết một thẻ ngắn: tên gọi, chất liệu, kích thước, năm làm, thời gian làm, các công đoạn chính, phần nào chính tay làm, hiện sản phẩm ở đâu. Nếu sản phẩm từng đạt giải thì ghi tên cuộc thi và cấp giải đúng như trên giấy chứng nhận. Ảnh chụp nên có một ảnh toàn cảnh, hai ba ảnh cận chi tiết khó nhất, và một ảnh có vật đối chiếu để thấy kích thước thật. Cách trình bày gọn như vậy giúp hội đồng, vốn đọc rất nhiều hồ sơ trong một đợt, thấy ngay giá trị của từng món.

Viết về tay nghề bằng việc cụ thể

Phần tay nghề hay bị viết thành "sản phẩm tinh xảo, đường nét mềm mại, được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng". Câu đó ai cũng viết được. Hội đồng cần biết kỹ thuật gì, khó ở đâu, người này làm khác người khác thế nào.

Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Ông làm nghề chạm gỗ từ năm mười sáu tuổi. Ông chạm được kỹ thuật lộng nhiều lớp, trong đó lớp trong cùng chỉ dày khoảng một đốt tay, phải dùng bộ đục nhỏ do ông tự rèn. Bức chạm tiêu biểu nhất của ông mất gần năm tháng, ông tự vẽ mẫu dựa trên một bức cũ đã hư hại của địa phương và phục hồi phần hoa văn bị mất. Ông đã dạy nghề cho hai mươi sáu thợ; mười người hiện tự mở xưởng hoặc làm thợ chính."

Đoạn đó có kỹ thuật cụ thể, độ khó đo được, sáng tạo có cơ sở và kết quả đào tạo. Mọi con số trong đó phải là số thật, có người xác nhận.

Tình huống khó của thợ thủ công

Làm thuê cho xưởng lớn. Sản phẩm mang tên xưởng, không mang tên người thợ. Cần xác nhận của chủ xưởng ghi rõ người thợ làm phần nào của sản phẩm nào.

Sản phẩm đã bán hết. Thợ lâu năm thường không giữ lại sản phẩm. Ảnh cũ, video, xác nhận của người mua là tổ chức, hoặc làm mới một sản phẩm tiêu biểu để chứng minh.

Giải thưởng từ lâu, giấy đã mất. Liên hệ đơn vị tổ chức cuộc thi xin xác nhận lại; nếu đơn vị đã giải thể thì báo với hội đồng và dùng tư liệu khác thay thế.

Thợ làm nghề ở nhà, không thuộc cơ sở nào. Không có cơ quan, xưởng hay hợp tác xã nào đứng ra xác nhận thời gian làm nghề. Khi đó xác nhận của cấp xã, của khách hàng là tổ chức, của những thợ từng học nghề và ảnh, video theo các năm cùng nhau làm nên mốc thời gian. Ghi rõ từng nguồn để hội đồng đối chiếu được.

Lời mời "lo trọn gói" danh hiệu. Danh hiệu nhà nước xét qua hội đồng các cấp, không ai bán được. Lời mời nhận tiền để "chạy" hồ sơ hay "vinh danh nghệ nhân" có thu phí nên từ chối thẳng.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ nhân thủ công mỹ nghệ và nghệ nhân di sản khác nhau thế nào?

Hai danh hiệu thuộc hai nhánh, do hai ngành chủ trì. Nhánh di sản ghi nhận người nắm giữ và truyền dạy cách làm cổ truyền; nhánh thủ công mỹ nghệ ghi nhận tay nghề làm ra sản phẩm có giá trị mỹ thuật cao, sáng tạo mẫu và đào tạo thợ.

Thợ trẻ có được đề nghị nghệ nhân ưu tú thủ công mỹ nghệ không?

Danh hiệu đòi một quãng làm nghề liên tục và kết quả đào tạo thợ, nên thợ trẻ thường chưa đủ. Số năm cụ thể tra văn bản hiện hành; trong lúc chờ, thợ trẻ nên giữ lại ảnh, video sản phẩm và ghi chép việc dạy nghề.

Giải thưởng ở hội chợ nước ngoài có được tính không?

Có thể được tính nếu cuộc thi có tổ chức rõ ràng và có giấy chứng nhận. Nên nộp bản dịch có xác nhận theo hướng dẫn và hỏi cơ quan chủ trì xem giải đó có thuộc diện được xem xét hay không.

Có cần chứng minh doanh thu của xưởng không?

Không cần. Danh hiệu ghi nhận người thợ, không ghi nhận doanh nghiệp. Việc tạo việc làm cho thợ có thể nêu như đóng góp cho nghề, nhưng không nên biến báo cáo thành hồ sơ giới thiệu kinh doanh.

Sản phẩm làm chung nhiều người thì ghi thế nào?

Ghi rõ người được đề nghị làm phần nào, phần đó khó ở đâu, và có xác nhận của những người cùng làm hoặc chủ xưởng. Không nhận trọn sản phẩm khi chỉ làm một phần.

Đã được phong nghệ nhân cấp tỉnh có tính vào hồ sơ không?

Danh hiệu nghệ nhân do cấp tỉnh hoặc hiệp hội công nhận là một minh chứng có giá trị về tay nghề. Có phải điều kiện bắt buộc hay không thì tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan chủ trì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138