XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghệ nhân ưu tú tri thức dân gian: chứng minh một hiểu biết không cầm nắm được

Người giữ tri thức dân gian về mùa vụ, thời tiết, ẩm thực, dựng nhà, đan lưới làm hồ sơ nghệ nhân ưu tú: biến hiểu biết thành bản kê, video và xác nhận.

An elderly farmer seen from behind, kneeling at the edge of a terraced rice field and showing a young man how to read the soil, bright overcast light, wide shot

Tri thức dân gian là loại hình khó chứng minh nhất trong các loại hình di sản phi vật thể, vì thứ người đó nắm giữ là hiểu biết: đoán thời tiết, chọn giống, xem đất, chế biến món ăn truyền thống, dựng nhà theo lối cũ, đan lưới, đi rừng. Cách làm hồ sơ là biến hiểu biết đó thành ba thứ hội đồng đọc được: bản kê tri thức có hệ thống, video người đó vận dụng tri thức trong việc thật, và xác nhận của cộng đồng đang dùng tri thức ấy.

Bài dành cho người cao tuổi được cộng đồng coi là "người biết", cho con cháu và cán bộ văn hoá cấp xã đang giúp họ làm hồ sơ. Bài đi từ phạm vi của loại hình, sang cách kê tri thức, cách ghi hình, bảng minh chứng, quy trình, đoạn mẫu và các chỗ hay vấp. Số năm, số học trò tối thiểu ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Tri thức dân gian gồm những gì và ranh giới của nó

Trong hệ thống di sản phi vật thể, tri thức dân gian là những hiểu biết cộng đồng tích luỹ qua nhiều thế hệ về tự nhiên, về đời sống và về lao động: hiểu biết về thời tiết, mùa vụ, đất đai, sông nước; về cây con giống và cách chăm; về ẩm thực truyền thống và cách bảo quản; về cách dựng nhà, làm công cụ, làm thuyền; về đi rừng, đi biển. Người được đề nghị không cần biết tất cả, mà cần nắm sâu một mảng và được cộng đồng tìm đến khi cần.

Có hai ranh giới nên giữ khi viết hồ sơ. Thứ nhất, tri thức về chữa bệnh bằng cây thuốc dân gian là mảng nhạy cảm, vì đụng tới quy định về hành nghề y; nếu người được đề nghị giữ tri thức này, nên hỏi kỹ cơ quan văn hoá cấp tỉnh cách trình bày, chỉ mô tả ở góc tri thức cộng đồng, không mô tả công dụng chữa bệnh. Thứ hai, tri thức gắn với nghi lễ thuộc loại hình tập quán xã hội; nếu trọng tâm là nghi lễ thì nên đi theo loại hình đó cho đúng.

Ranh giới với nghề thủ công cũng cần rõ. Người dựng nhà sàn theo lối cũ có thể được xét ở nghề thủ công truyền thống, nhưng nếu thứ họ giữ quý nhất là hiểu biết về chọn gỗ, xem hướng, tính mùa dựng, thì tri thức dân gian có thể là loại hình hợp hơn. Hỏi cán bộ chuyên môn trước khi chọn.

Kê tri thức thành hệ thống

Chia theo mảng. Một người biết về mùa vụ có thể chia: dấu hiệu thời tiết, lịch gieo trồng, chọn và giữ giống, xử lý sâu bệnh bằng cách cổ truyền, thu hoạch và bảo quản. Mỗi mảng kê các điều cụ thể bằng lời của chính người đó.

Ghi lời nguyên văn kèm giải nghĩa. Câu tục ngữ, câu đúc kết, cách gọi riêng của cộng đồng nên ghi nguyên văn, có phiên âm nếu là tiếng dân tộc thiểu số, rồi giải nghĩa bằng tiếng phổ thông.

Ghi cách vận dụng. Không chỉ "biết đoán mưa", mà "nhìn thấy dấu hiệu gì ở đâu, vào thời điểm nào, thì quyết định làm gì". Cách vận dụng mới là phần cho thấy nắm giữ thật.

Đánh dấu phần ít người còn biết. Những tri thức mà thế hệ trẻ trong cộng đồng không còn nắm, cần đánh dấu và có người cao tuổi khác xác nhận.

Ghi ai thường tìm đến. Bà con trong xóm hỏi chọn ngày gieo, người dựng nhà hỏi chọn gỗ, nhà trường mời nói chuyện với học sinh. Đây là dấu hiệu cộng đồng thừa nhận.

Ghi hình một hiểu biết

Video với loại hình này không quay một tiết mục mà quay người đó đang vận dụng tri thức trong việc thật. Một vài gợi ý:

  • Quay theo mùa: dịp gieo, dịp thu hoạch, dịp dựng nhà, dịp đi biển. Không cần quay hết, chọn hai ba thời điểm tiêu biểu nhất.
  • Quay người đó vừa làm vừa giảng: nhìn cái gì, vì sao chọn cái này mà không chọn cái kia, nếu sai thì hậu quả ra sao.
  • Quay cảnh người khác trong cộng đồng tìm đến hỏi, nếu có dịp thật.
  • Quay một buổi người đó dạy lại cho con cháu hoặc học sinh.
  • Với tri thức ẩm thực, quay trọn quy trình làm một món từ khâu chọn nguyên liệu, không cắt ngắn công đoạn ủ, phơi, chờ.
  • Ghi ngày, nơi quay, người quay trong tờ ghi chú đi kèm.

Vì quay theo mùa, việc ghi hình có thể kéo dài cả năm. Nếu đợt xét đến gần mà chưa quay đủ, nên quay những gì có thể ngay, kèm một đoạn người đó kể lại và chỉ dẫn trên hiện trường, rồi ghi chú phần sẽ bổ sung. Tư liệu cũ, ảnh cũ của những mùa trước cũng nên gom lại, vì nó cho thấy người đó đã làm việc này từ lâu, không phải mới bắt đầu để làm hồ sơ.

Minh chứng cho từng tiêu chuẩn

Bảng gợi ý cách ghép tiêu chuẩn chung của danh hiệu với minh chứng đặc thù của tri thức dân gian:

Tiêu chuẩnMinh chứng thuyết phụcMinh chứng yếu
Nắm giữBản kê tri thức chia mảng, có lời nguyên văn và cách vận dụng; ghi âm người đó giảng giảiCâu chung "am hiểu sâu sắc tri thức địa phương"
Thực hànhVideo vận dụng tri thức trong mùa vụ, dựng nhà, chế biến thậtẢnh chân dung ngoài đồng
Truyền dạyVideo buổi dạy, xác nhận của người đã học và đang áp dụngDanh sách người học không ai xác nhận
Cộng đồng thừa nhậnBiên bản lấy ý kiến khu dân cư nêu rõ bà con tìm đến hỏi việc gìXác nhận chung "có uy tín trong cộng đồng"

Chỗ dễ bị đánh giá thấp nhất là truyền dạy, vì tri thức dân gian thường được truyền một cách tự nhiên, không có lớp học. Hãy ghi lại các buổi truyền dạy tự nhiên đó: người cha dẫn con ra đồng, người bà dạy cháu làm món ăn, rồi xin chính người học xác nhận họ đã học được gì và đang áp dụng ra sao.

Trình tự làm hồ sơ cho người giữ tri thức

Trình tự gợi ý; kế hoạch, mẫu biểu và hạn nộp xem văn bản của cơ quan văn hoá cấp tỉnh cho từng đợt:

  1. Hỏi cán bộ văn hoá cấp xã để xác định đúng loại hình và đợt xét đang mở.
  2. Ghi âm lời kể của người đó qua nhiều buổi, mỗi buổi một mảng tri thức.
  3. Lập bản kê tri thức có hệ thống, đọc lại cho người đó nghe và sửa.
  4. Ghi hình người đó vận dụng tri thức theo mùa và một buổi truyền dạy.
  5. Xin xác nhận của người đã học, của người cao tuổi khác về phần tri thức hiếm.
  6. Viết báo cáo, lấy ý kiến khu dân cư và xác nhận cấp xã, rồi nộp lên cấp tỉnh.

Hồ sơ đi qua hội đồng cấp tỉnh, hội đồng chuyên ngành và hội đồng cấp nhà nước; cả quá trình thường kéo dài nhiều tháng. Theo dõi các đợt công khai danh sách để kịp bổ sung.

Đoạn mẫu cho phần nắm giữ và truyền dạy

Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Ông là người được bà con trong bản tìm đến hỏi lịch gieo lúa nương mỗi năm. Ông nhận biết mười tám dấu hiệu thời tiết theo cây rừng, côn trùng và mây núi, đã được ghi lại kèm lời nguyên văn bằng tiếng của cộng đồng. Ông giữ và chọn được bảy giống lúa nương cổ, trong đó ba giống hiện chỉ còn gia đình ông và hai hộ khác trong bản giữ giống. Ông đã dạy cách đọc dấu hiệu thời tiết và giữ giống cho các con, cháu và năm thanh niên trong bản; hai người hiện tự chọn được ngày gieo và được hàng xóm hỏi ý kiến."

Đoạn đó biến một hiểu biết vô hình thành những thứ đếm được, xác nhận được: mười tám dấu hiệu có bản ghi, bảy giống có giống thật, năm người học có người xác nhận. Mỗi chi tiết như vậy phải đúng là của nghệ nhân, không vay từ sách hay từ tư liệu chung của vùng.

Khi viết, tránh những câu gán tri thức dân gian với tác dụng thần kỳ, tránh so sánh với khoa học hiện đại theo kiểu hơn thua. Báo cáo ghi lại hiểu biết của cộng đồng đúng như nó được dùng.

Những chỗ hồ sơ tri thức dân gian hay vấp

Viết chung chung về "kinh nghiệm". Câu "có nhiều kinh nghiệm sản xuất, am hiểu thời tiết" không cho hội đồng thấy gì. Kinh nghiệm phải được tách thành từng điều cụ thể, có tên gọi, có cách vận dụng, có người xác nhận đã dùng theo.

Chép tri thức chung của vùng. Người làm hồ sơ giúp đôi khi chép tục ngữ, kinh nghiệm phổ biến trong sách vào bản kê. Hội đồng chuyên ngành đọc nhiều nên nhận ra ngay. Chỉ ghi những gì chính người được đề nghị nói ra và vận dụng được.

Nhầm loại hình. Hồ sơ của người giữ tri thức dựng nhà bị ghi là nghề thủ công, hoặc của người am hiểu nghi lễ bị ghi là tri thức dân gian. Nhầm loại hình là hồ sơ bị chuyển hội đồng hoặc bị trả.

Không có ai đang dùng tri thức đó. Nếu tri thức chỉ còn trong trí nhớ, không còn ai vận dụng, kể cả chính người đó, thì tiêu chuẩn thực hành rất khó đạt. Khi đó việc ghi chép, sưu tầm vẫn rất quý cho di sản, nhưng nên trao đổi với cơ quan văn hoá xem nên đề nghị danh hiệu hay chỉ lưu giữ tư liệu.

Thiếu ý kiến cộng đồng. Tri thức dân gian là của cộng đồng; một hồ sơ không có tiếng nói của bà con nơi đó là thiếu mắt xích quan trọng nhất ở cấp đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Tri thức dân gian có được xét danh hiệu nghệ nhân không?

Có. Tri thức dân gian là một trong các loại hình di sản văn hoá phi vật thể, người nắm giữ và truyền dạy tri thức đó có thể được đề nghị xét danh hiệu nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân theo tiêu chuẩn chung của nhánh di sản.

Người biết làm món ăn truyền thống có thuộc diện này không?

Tri thức ẩm thực truyền thống của cộng đồng có thể thuộc loại hình tri thức dân gian. Hồ sơ cần cho thấy người đó nắm sâu cách chọn nguyên liệu, chế biến, bảo quản theo lối cũ và đã truyền lại, không chỉ là nấu ngon.

Tri thức về cây thuốc có nên đưa vào hồ sơ không?

Đây là mảng nhạy cảm vì liên quan tới quy định hành nghề y. Nếu đưa vào, chỉ mô tả ở góc tri thức cộng đồng, không mô tả công dụng chữa bệnh, và nên hỏi trước cơ quan văn hoá cấp tỉnh cách trình bày.

Không có lớp học thì chứng minh truyền dạy thế nào?

Ghi hình các buổi truyền dạy tự nhiên trong gia đình, ngoài đồng, trong bếp, và xin xác nhận của người đã học về những gì họ học được và đang áp dụng. Truyền dạy không nhất thiết phải là lớp có tên gọi.

Cần quay video trong bao lâu?

Không có độ dài cố định; tri thức gắn với mùa thì nên quay ở hai ba thời điểm tiêu biểu. Thời lượng, định dạng nộp xem hướng dẫn của đợt xét.

Có cần dịch lời nguyên văn sang tiếng phổ thông không?

Nên có. Ghi nguyên văn kèm phiên âm và giải nghĩa giúp hội đồng chuyên ngành hiểu đúng, đồng thời giữ được giá trị gốc của tri thức trong ngôn ngữ cộng đồng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138