XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghệ nhân ưu tú trình diễn dân gian: tiết mục, video thực hành và người cùng diễn

Người hát dân ca, múa dân gian, diễn xướng, chơi nhạc cụ cổ truyền làm hồ sơ nghệ nhân ưu tú: chọn tiết mục, quay video thực hành và kê vốn bài sao cho đủ.

A woman performer seen from behind, tuning a traditional string instrument on the wooden floor of a stilt house, soft morning daylight, over-the-shoulder view, face not visible

Với người hát dân ca, múa dân gian, diễn xướng hay chơi nhạc cụ cổ truyền, hồ sơ nghệ nhân ưu tú đứng hay ngã chủ yếu ở hai thứ: bản kê vốn bài, vốn tiết mục người đó nắm được, và video thực hành ghi lúc đang diễn thật trong sinh hoạt cộng đồng. Lời khen chung về giọng hát hay ngón đàn gần như không có sức nặng nếu thiếu hai thứ đó.

Bài dành cho nghệ nhân trình diễn dân gian, người nhà và cán bộ văn hoá cấp xã đang giúp làm hồ sơ. Bài đi từ đặc thù của loại hình trình diễn, sang cách kê vốn bài, cách quay video cho đúng, bảng minh chứng, quy trình, đoạn mẫu, và những lỗi quen thuộc như quay trên sân khấu hay dùng nhạc nền. Số tiết mục, số năm tối thiểu ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Vì sao loại hình trình diễn khó chứng minh

Nghề làm tay để lại sản phẩm. Trình diễn thì không: bài hát hát xong là hết, điệu múa múa xong là tan. Hội đồng không ngồi ở bản, ở xóm để nghe nghệ nhân hát; họ chỉ có giấy tờ và tư liệu ghi lại. Vì thế với loại hình này, tư liệu ghi âm, ghi hình gần như thay thế cho sản phẩm.

Khó thứ hai là phân biệt nghệ nhân dân gian với diễn viên chuyên nghiệp diễn các tiết mục dân gian. Danh hiệu nghệ nhân ghi nhận người giữ lối diễn trong môi trường sống của nó: hát trong đám cưới, diễn trong lễ hội làng, chơi đàn trong sinh hoạt của bản, theo lối truyền khẩu. Diễn viên đoàn nghệ thuật dàn dựng lại các tiết mục đó thuộc diện danh hiệu nghệ sĩ, là một hệ thống khác.

Khó thứ ba là trình diễn thường mang tính tập thể. Một phường hát, một đội múa, một nhóm diễn xướng. Hồ sơ phải tách được vai trò riêng của người được đề nghị: người dẫn, người giữ lời, người dạy cả nhóm, người chơi nhạc cụ chính.

Ba cái khó đó dẫn tới một nguyên tắc chung cho cả hồ sơ: mọi điều viết về tài năng trình diễn phải nghe được, nhìn được trong tư liệu đi kèm. Báo cáo nói nghệ nhân hát được lối luyến láy riêng của vùng thì video phải có đoạn nghe rõ lối luyến láy đó. Báo cáo nói nghệ nhân dẫn cả phường thì video phải thấy nghệ nhân đứng dẫn. Người làm hồ sơ nên viết báo cáo sau khi đã có tư liệu, không viết trước rồi đi tìm tư liệu cho khớp, vì làm ngược thường sinh ra những câu không có gì đứng sau.

Kê vốn bài, vốn tiết mục cho đủ và đúng

Kê theo tên gọi của cộng đồng. Ghi tên làn điệu, tên bài, tên điệu múa theo cách cộng đồng gọi, kèm phiên âm nếu là tiếng dân tộc thiểu số và một dòng giải nghĩa.

Chia theo dịp diễn. Hát trong đám cưới, hát mừng nhà mới, hát ru, hát đối đáp, nhạc trong lễ hội. Cách chia này cho hội đồng thấy độ phủ của vốn bài.

Đánh dấu phần hiếm. Bài nào hiện chỉ còn rất ít người hát được, điệu nào đã gần mất, cần đánh dấu riêng và có người cao tuổi khác trong cộng đồng xác nhận.

Ghi kỹ thuật riêng. Lối luyến láy, cách lấy hơi, cách lên dây, thế tay, bộ gõ đi kèm. Đây là phần cho thấy "nắm giữ" chứ không chỉ "thuộc".

Không phóng đại. Bản kê dài vài trăm bài mà video chỉ có năm bài sẽ làm hội đồng nghi ngờ. Kê những gì nghệ nhân thật sự hát trọn, diễn trọn được.

Ghi nguồn học. Mỗi nhóm bài nên ghi nghệ nhân học từ ai, học lúc nào, học ở dịp nào. Nguồn học cho thấy vốn bài đi theo dòng truyền khẩu thật của cộng đồng, không phải học lại từ băng đĩa hay từ sân khấu, và đây là điều hội đồng chuyên ngành rất để ý ở loại hình trình diễn.

Quay video thực hành cho đúng

Video là minh chứng nặng nhất của loại hình này. Mấy nguyên tắc nên giữ khi quay:

  • Quay trong không gian thật: sân nhà, nhà sàn, đình làng, sân khấu của lễ hội cộng đồng, không quay trong phòng thu hay sân khấu biểu diễn dàn dựng.
  • Quay trọn bài, trọn điệu, không cắt ghép đoạn đẹp. Nếu một bài quá dài, quay trọn và ghi chú thời lượng.
  • Thu tiếng trực tiếp, không lồng nhạc nền, không chỉnh giọng.
  • Có một đoạn nghệ nhân giảng giải: bài này hát lúc nào, lời có nghĩa gì, kỹ thuật khó ở đâu.
  • Có một đoạn nghệ nhân dạy học trò, thấy rõ thầy chỉnh trò thế nào.
  • Ghi ngày quay, nơi quay, người quay vào một tờ ghi chú đi kèm.

Điện thoại đời mới đủ để quay, miễn là đặt máy cố định, đủ sáng, thu tiếng gần. Một video run tay nhưng thật vẫn hơn video đẹp mà dàn dựng. Định dạng và dung lượng nộp xem hướng dẫn của đợt xét; nên giữ bản gốc chất lượng cao trong máy riêng.

Bộ minh chứng của nghệ nhân trình diễn

Bảng gợi ý những gì nên có trong hồ sơ:

Minh chứngLấy ở đâuLưu ý
Bản kê vốn bài, tiết mụcGhi cùng nghệ nhân qua nhiều buổiĐọc lại cho nghệ nhân xác nhận từng dòng
Video thực hànhQuay tại cộng đồngTrọn bài, tiếng trực tiếp
Video truyền dạyQuay buổi học thậtThấy rõ học trò và cách dạy
Xác nhận vai trò trong nhómCác thành viên phường, đội, nhómNói rõ người được đề nghị giữ vai gì
Xác nhận của cộng đồngKhu dân cư, cấp xãCó nêu các dịp nghệ nhân thường được mời diễn

Tư liệu cũ như băng cát-xét, ảnh chụp lễ hội nhiều năm trước rất quý vì chứng minh thời gian gắn bó. Nên số hoá và ghi chú năm trước khi nộp bản sao. Nếu băng cũ đã mờ, vẫn nên nộp kèm ghi chú vì giá trị của nó nằm ở mốc thời gian chứ không ở chất lượng tiếng. Những bài báo, chương trình truyền hình địa phương từng ghi lại nghệ nhân cũng là tư liệu tốt; chỉ cần bản sao và ghi chú ngày phát hành, không cần trích nguyên văn lời khen trong đó.

Các bước từ lúc được gợi ý tới khi nộp

Trình tự thực tế cho người giúp nghệ nhân trình diễn, ước theo kinh nghiệm chung:

  1. Hỏi cán bộ văn hoá cấp xã về kế hoạch đợt xét, hạn nộp ở cấp tỉnh và mẫu biểu đang dùng.
  2. Ngồi với nghệ nhân nhiều buổi để kê vốn bài, mỗi buổi một nhóm dịp diễn, ghi âm toàn bộ.
  3. Chọn dịp sinh hoạt thật gần nhất của cộng đồng để quay video thực hành; nếu chưa tới dịp, tổ chức một buổi sinh hoạt tại nhà có hàng xóm cùng tham gia.
  4. Quay một buổi dạy học trò và một đoạn nghệ nhân giảng giải.
  5. Xin xác nhận của các thành viên trong nhóm, của học trò, của người cao tuổi trong cộng đồng về phần vốn bài hiếm.
  6. Viết báo cáo, đọc lại cho nghệ nhân nghe, lấy ý kiến khu dân cư và xác nhận cấp xã, rồi nộp lên cấp tỉnh.

Toàn bộ thường mất từ vài tuần tới vài tháng, phần lâu nhất là chờ đúng dịp sinh hoạt cộng đồng để quay. Vì thế nên khởi động ngay khi nghe có đợt xét, không đợi sát hạn mới đi quay.

Đoạn mẫu cho phần tài năng trình diễn

Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Ông chơi được bốn loại nhạc cụ của cộng đồng, chính là đàn hai dây. Ông thuộc và chơi trọn bốn mươi bài nhạc dùng trong các dịp mừng lúa mới, cưới hỏi và đón khách; trong đó có mười hai bài chỉ dùng trong lễ mừng lúa mới mà hiện trong xã chỉ còn ông chơi trọn. Ông tự làm đàn, tự lên dây theo lối cũ. Từ khi về hưu, ông dạy đàn cho các cháu trong bản vào buổi tối, đã có bảy người chơi được trên mười bài; hai người đã chơi chính trong lễ mừng lúa mới của bản."

Mỗi con số trong đoạn đó gắn với một minh chứng: bản kê bốn mươi bài, video mười hai bài hiếm, video buổi dạy, xác nhận của hai học trò và của trưởng bản. Không có chữ nào kiểu "ngón đàn điêu luyện" hay "say mê", nhưng hội đồng đọc vẫn thấy tài năng và công truyền dạy.

Khi viết, tránh mô tả cảm xúc của người nghe, tránh so sánh với nghệ nhân khác, tránh nhắc tên người đã từng khen. Báo cáo là bản kê việc, không phải bài cảm nhận.

Những lỗi quen thuộc ở hồ sơ trình diễn

Quay trên sân khấu dàn dựng. Trang phục mới may, đèn sân khấu, dàn nhạc đệm thêm làm mất cái thật của sinh hoạt cộng đồng. Hội đồng chuyên ngành nhận ra ngay lối dàn dựng.

Lồng nhạc nền, chỉnh giọng. Video được "làm đẹp" bằng phần mềm làm mất giá trị minh chứng. Tiếng trực tiếp, có lẫn tiếng gà gáy, tiếng gió, vẫn tốt hơn.

Không tách được vai trò cá nhân. Video chỉ thấy cả đội cùng múa, không biết người được đề nghị là ai, giữ vai gì. Nên có đoạn quay riêng nghệ nhân và đoạn nghệ nhân dẫn nhóm.

Bản kê và video không khớp. Bản kê ghi bài hiếm, nhưng video không có bài nào trong số đó. Nên quay ít nhất vài bài hiếm nhất đã đánh dấu trong bản kê.

Thiếu phần truyền dạy. Nghệ nhân diễn rất hay nhưng hồ sơ không có học trò nào. Với loại hình trình diễn, truyền dạy là trụ không thể thiếu; nếu đã dạy con cháu thì ghi hình cho đủ.

Câu hỏi thường gặp

Diễn viên đoàn nghệ thuật hát dân ca có được xét nghệ nhân ưu tú không?

Diễn viên chuyên nghiệp thường thuộc diện danh hiệu nghệ sĩ. Danh hiệu nghệ nhân ghi nhận người giữ lối diễn trong môi trường cộng đồng. Trường hợp vừa là diễn viên vừa giữ nghề gia truyền cần hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh xem nên đi hệ thống nào.

Video quay bằng điện thoại có được chấp nhận không?

Thường được, miễn là hình rõ, tiếng rõ, quay trọn bài và quay trong không gian thật. Định dạng, dung lượng và cách nộp xem hướng dẫn của đợt xét.

Phường hát có cả chục người thì đề nghị ai?

Đề nghị người giữ vai trò cốt lõi: người thuộc nhiều bài nhất, người giữ lời cổ, người dạy cả nhóm. Các thành viên khác nên xác nhận vai trò đó để hội đồng thấy sự thừa nhận trong nhóm.

Có cần nộp bản ghi lời bài hát không?

Nên có bản ghi lời của những bài tiêu biểu, nhất là bài hiếm, kèm phiên âm và giải nghĩa nếu là tiếng dân tộc thiểu số. Bản ghi lời giúp hội đồng chuyên ngành đánh giá phần nắm giữ.

Đi diễn ở sân khấu lớn có làm hồ sơ mạnh hơn không?

Không hẳn. Việc được mời giới thiệu di sản ở nơi khác là điểm cộng về phạm vi, nhưng trọng tâm vẫn là thực hành trong cộng đồng và truyền dạy. Video sân khấu nên đi kèm video sinh hoạt thật.

Nghệ nhân đã yếu, không còn hát trọn bài thì sao?

Nên ghi hình những gì nghệ nhân còn làm được, kèm tư liệu cũ thời còn khoẻ và video học trò thực hành theo cách nghệ nhân dạy. Hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh về cách trình bày phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138