Ngoài bằng, hiện vật và khoản thưởng theo quy định khi được phong, nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp hoặc hoàn cảnh khó khăn có thể được xem xét hỗ trợ hằng tháng, hỗ trợ bảo hiểm y tế và một số khoản khác theo quy định hiện hành. Muốn được xét, nghệ nhân hoặc người nhà phải làm hồ sơ đề nghị qua chính quyền cấp xã; không có khoản nào tự động chuyển về.
Bài viết cho nghệ nhân vừa được phong, cho con cháu và cán bộ văn hoá cấp xã đang lo giấy tờ giúp nghệ nhân cao tuổi, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đi theo thứ tự: phần đi kèm quyết định, hỗ trợ khi khó khăn và điều kiện theo nguyên lý, hồ sơ đề nghị, việc truyền nghề, cách ghi lại hoạt động truyền dạy, rồi những tình huống hay gặp. Không có con số tiền trong bài; mức cụ thể phải tra văn bản hiện hành.
Phần đi kèm quyết định và vì sao nghệ nhân dễ bỏ sót
Giống các danh hiệu vinh dự khác, khi được phong nghệ nhân nhận bằng, hiện vật và khoản thưởng theo quy định. Khác ở chỗ nhiều nghệ nhân không thuộc biên chế cơ quan nào: một người thợ chạm bạc làm tại nhà, một bà cụ hát ru ở bản, một ông cụ thổi khèn còn nhớ những bài cổ ít người biết. Với nhà giáo hay thầy thuốc, đơn vị công tác lo giấy tờ thay; với nghệ nhân, giấy tờ thường đi qua chính quyền cấp xã và cơ quan văn hoá cấp tỉnh, rồi dừng ở đó nếu không ai hỏi tới.
Vì vậy, sau khi có quyết định, con cháu hoặc người làm hồ sơ giúp nên chủ động hỏi cán bộ văn hoá cấp xã ba việc: khi nào trao bằng, khoản thưởng nhận ở đâu, và nghệ nhân có thuộc diện được xem xét hỗ trợ khi khó khăn không. Ba câu hỏi này nên ghi lại kèm ngày hỏi, tên người trả lời.
Với nghệ nhân đang hoạt động trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ có cơ sở sản xuất, đầu mối có thể là cơ quan quản lý ngành công thương hoặc hiệp hội nghề ở địa phương, tuỳ hồ sơ được trình qua đường nào. Hỏi lại nơi đã nhận hồ sơ đề nghị ban đầu là cách nhanh nhất để biết ai đang giữ giấy tờ.
Hỗ trợ khi khó khăn: điều kiện theo nguyên lý
Hỗ trợ hằng tháng cho nghệ nhân có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn. Điều kiện thu nhập, cách xác định hoàn cảnh khó khăn và mức hỗ trợ được quy định trong văn bản hiện hành về chính sách đối với nghệ nhân. Thường cần xác nhận của chính quyền cấp xã về thu nhập và hoàn cảnh.
Hỗ trợ bảo hiểm y tế. Nghệ nhân thuộc diện khó khăn có thể được xem xét hỗ trợ mua hoặc cấp thẻ bảo hiểm y tế nếu chưa có thẻ từ nguồn khác. Người đã có thẻ theo diện hưu trí, người cao tuổi hay chính sách khác thì không cần đề nghị trùng.
Hỗ trợ khi nghệ nhân qua đời. Một số khoản hỗ trợ cho gia đình khi nghệ nhân thuộc diện khó khăn qua đời có thể được xem xét theo quy định. Gia đình nên hỏi cán bộ văn hoá cấp xã ngay khi lo hậu sự để không quá hạn đề nghị.
Chính sách riêng của địa phương. Một số tỉnh có thêm chương trình hỗ trợ nghệ nhân mở lớp truyền dạy, tham gia lễ hội, giới thiệu sản phẩm. Những chương trình này thay đổi theo từng năm, nên hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh vào đầu năm.
Hồ sơ đề nghị hỗ trợ: giấy tờ và chỗ lấy
Thành phần hồ sơ cụ thể theo hướng dẫn của từng địa phương ở thời điểm nộp. Bảng dưới là những giấy tờ thường gặp, để người nhà chuẩn bị trước.
| Giấy tờ | Lấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đơn đề nghị hỗ trợ | Mẫu do cấp xã hoặc cơ quan văn hoá cung cấp | Nghệ nhân không viết được thì người nhà viết, nghệ nhân điểm chỉ hoặc ký |
| Bản sao quyết định phong tặng | Từ bản chính nghệ nhân đang giữ | Chứng thực bản sao, giữ bản chính ở nhà |
| Giấy tờ tùy thân | Căn cước của nghệ nhân | Họ tên phải khớp với quyết định; lệch thì làm xác nhận trước |
| Xác nhận thu nhập, hoàn cảnh | Chính quyền cấp xã nơi cư trú | Ghi đúng tình hình thực tế, không khai cho “dễ được” |
| Giấy tờ về bảo hiểm y tế hiện có | Thẻ đang dùng nếu có | Để tránh đề nghị trùng diện |
Lỗi hay gặp nhất là họ tên trên quyết định phong tặng khác với căn cước, nhất là với nghệ nhân người dân tộc thiểu số có tên gọi theo nhiều cách phiên âm. Gặp trường hợp này, xin xác nhận của cấp xã rằng hai cách ghi là một người, nộp kèm hồ sơ ngay từ lần đầu.
Truyền nghề: phần trách nhiệm gắn với danh hiệu
Danh hiệu nghệ nhân, trong tiêu chuẩn xét theo quy định, gắn chặt với việc giữ và trao lại nghề. Sau khi được phong, phần việc này càng được trông đợi: dạy học trò, mở lớp truyền dạy ở nhà văn hoá, tham gia các chương trình đưa di sản vào trường học, làm mẫu cho người làm nghề trẻ. Không có văn bản nào ép nghệ nhân phải mở lớp, nhưng trong những lần xét danh hiệu cao hơn và trong việc giữ uy tín với cộng đồng, hoạt động truyền nghề là điều được nhìn vào nhiều nhất.
Một nghệ nhân dệt thổ cẩm giả định, hơn bảy mươi tuổi, sau khi được phong vẫn ngồi khung cửi ở nhà mỗi buổi chiều, có năm sáu cô gái trong bản tới học. Không có lớp chính thức, không có danh sách. Việc truyền nghề ấy rất thật, nhưng nếu không ai ghi lại, mười năm sau khi làm hồ sơ đề nghị nghệ nhân nhân dân hay khi chương trình hỗ trợ truyền dạy hỏi tới, gia đình không có gì để chứng minh.
Truyền nghề cũng là cách để nghề không phụ thuộc vào một người. Con cháu của nghệ nhân nên coi đây là việc chung của gia đình, không phải gánh riêng của người già.
Ghi lại hoạt động truyền dạy cho có minh chứng
Mấy bước dưới đây không tốn kém, con cháu hoặc học trò lớn tuổi có thể làm giúp nghệ nhân:
- Lập sổ học trò. Ghi họ tên, năm sinh, nơi ở, thời gian theo học, đã làm được những kỹ thuật nào. Mỗi năm bổ sung một lần.
- Chụp ảnh, quay video các buổi dạy, có cảnh nghệ nhân hướng dẫn và sản phẩm học trò làm ra; lưu theo năm, đặt tên tệp có ngày tháng.
- Giữ lại sản phẩm đầu tay và sản phẩm sau khi học của một vài học trò, để thấy tiến bộ.
- Xin xác nhận định kỳ của nhà văn hoá thôn, bản hoặc chính quyền cấp xã về việc nghệ nhân có tổ chức truyền dạy.
- Ghi tên nghệ nhân khi học trò đi thi, dự hội chợ ở mục người hướng dẫn; đây là minh chứng tốt cho thành quả truyền nghề.
Toàn bộ những thứ trên nên gom vào một túi hồ sơ riêng, kèm bản sao quyết định phong tặng. Khi có đợt xét danh hiệu cao hơn hay chương trình hỗ trợ truyền dạy, gia đình chỉ cần mở túi ra là có.
Nghệ nhân có cơ sở sản xuất: những nguồn hỗ trợ khác
Với nghệ nhân thủ công mỹ nghệ có xưởng, có thợ, ngoài các chính sách dành cho cá nhân còn có những chương trình hướng tới cơ sở sản xuất: khuyến công, xúc tiến thương mại, hỗ trợ đào tạo nghề, hỗ trợ tham gia hội chợ, triển lãm. Những chương trình này không dành riêng cho người có danh hiệu, nhưng danh hiệu của nghệ nhân thường là một điểm cộng khi cơ quan quản lý chọn cơ sở tham gia, nhất là các lớp đào tạo nghề cần người đứng lớp có uy tín.
Cách tiếp cận là theo dõi kế hoạch hằng năm của cơ quan quản lý ngành công thương cấp tỉnh và của hiệp hội nghề địa phương, thường công bố vào đầu năm. Hồ sơ đăng ký thường cần thông tin về cơ sở, số lao động, sản phẩm, kế hoạch đào tạo; bản sao quyết định phong tặng nghệ nhân nộp kèm như một thông tin về người đứng lớp.
Một điều nên tách bạch: tiền hỗ trợ cho lớp đào tạo nghề là tiền của chương trình, phải dùng đúng mục đích và quyết toán theo quy định. Nghệ nhân đứng tên lớp nên nhờ người trong gia đình rành sổ sách lo phần chứng từ, để phần truyền nghề không bị ảnh hưởng vì những sai sót giấy tờ.
Tình huống hay gặp ở nghệ nhân cao tuổi
Nghệ nhân cao tuổi, sức khoẻ yếu, không còn trực tiếp làm hay dạy được nữa. Danh hiệu vẫn còn nguyên, các khoản hỗ trợ khi khó khăn vẫn được xem xét như bình thường nếu đủ điều kiện. Người nhà nên báo cho cấp xã biết tình trạng sức khoẻ để các hoạt động thăm hỏi, nếu có, đến đúng lúc.
Nghệ nhân chuyển về ở với con ở tỉnh khác. Khi đó các khoản hỗ trợ có tính theo nơi cư trú cần làm lại thủ tục ở nơi ở mới; nên hỏi cả nơi cũ và nơi mới trước khi chuyển để không bị đứt quãng.
Nghệ nhân không biết chữ hoặc không rành tiếng phổ thông. Người làm giấy tờ giúp nên đọc lại toàn bộ đơn bằng tiếng mẹ đẻ của nghệ nhân trước khi nghệ nhân điểm chỉ, và giữ một bản sao để đối chiếu về sau.
Có người tới nhà mời “làm hồ sơ hưởng chế độ trọn gói” kèm phí dịch vụ. Hồ sơ hỗ trợ nghệ nhân nộp qua chính quyền cấp xã, không cần trung gian thu phí; nên từ chối và báo cán bộ văn hoá cấp xã.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ nhân ưu tú có được trợ cấp hằng tháng không?
Nghệ nhân có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn có thể được xem xét hỗ trợ hằng tháng theo quy định hiện hành. Không phải mọi nghệ nhân đều thuộc diện này, và phải làm hồ sơ đề nghị qua chính quyền cấp xã.
Hồ sơ đề nghị hỗ trợ nộp ở đâu?
Thường nộp ở chính quyền cấp xã nơi nghệ nhân cư trú, sau đó được chuyển lên cơ quan văn hoá cấp tỉnh. Thành phần và mẫu đơn cụ thể theo hướng dẫn của địa phương ở thời điểm nộp.
Đã có thẻ bảo hiểm y tế diện người cao tuổi thì có đề nghị thêm không?
Không cần đề nghị trùng. Khoản hỗ trợ bảo hiểm y tế dành cho nghệ nhân chưa có thẻ từ nguồn khác; người đã có thẻ chỉ cần ghi rõ trong hồ sơ để cơ quan xét không tính trùng.
Nghệ nhân có bắt buộc phải mở lớp truyền nghề không?
Không có văn bản nào ép phải mở lớp, nhưng truyền nghề gắn chặt với ý nghĩa của danh hiệu và là điều được nhìn vào khi xét danh hiệu cao hơn. Ghi lại hoạt động truyền dạy bằng sổ học trò, ảnh, video giúp có minh chứng về sau.
Tên trên quyết định khác tên trên căn cước thì làm sao?
Xin xác nhận của chính quyền cấp xã rằng hai cách ghi là cùng một người, nộp kèm mọi hồ sơ. Trường hợp này hay gặp ở nghệ nhân người dân tộc thiểu số có nhiều cách phiên âm tên.
Có người mời làm hồ sơ hưởng chế độ trọn gói có phí thì sao?
Nên từ chối. Hồ sơ hỗ trợ nghệ nhân nộp trực tiếp qua chính quyền cấp xã, không cần trung gian thu phí. Báo cho cán bộ văn hoá cấp xã để họ nhắc các nghệ nhân khác trong vùng.