Danh hiệu vinh dự vẫn gắn với người được phong sau khi họ qua đời, nên gia đình được ghi danh hiệu trên cáo phó, bia, sách kỷ niệm theo cách viết như lúc sinh thời. Phần việc của người nhà là giữ bản chính bằng, hiện vật và hồ sơ cho cẩn thận, làm bản sao và bản số hoá, thống nhất trong gia đình ai giữ gì, và cân nhắc kỹ khi có nơi muốn mượn trưng bày hoặc muốn dùng danh hiệu của người đã khuất.
Bài viết cho con cháu, vợ chồng của nhà giáo, thầy thuốc, nghệ sĩ, nghệ nhân đã khuất, và cho những người đang giữ giấy tờ của một người thân cao tuổi có danh hiệu. Thứ tự: ghi danh hiệu ở những nơi gia đình hay phải ghi, bảo quản bản chính, gom và số hoá hồ sơ, chia nhau giữ, cho mượn hoặc hiến tặng, cơ sở nghề của gia đình, rồi những điều nên tránh.
Ghi danh hiệu trên cáo phó, bia và sách kỷ niệm
Trên cáo phó, danh hiệu thường đặt trước họ tên người mất, theo đúng cách viết lúc sinh thời: “Nhà giáo ưu tú”, “Thầy thuốc nhân dân”, “Nghệ sĩ ưu tú”, “Nghệ nhân nhân dân”. Nên viết đầy đủ, không viết tắt, vì cáo phó là văn bản trang trọng được đọc to. Nếu người mất có cả danh hiệu và học hàm, học vị, thứ tự thường gặp là danh hiệu đứng trước. Trước khi gửi đăng, người trong gia đình nên mở bằng ra đối chiếu đúng mức danh hiệu, vì lúc tang gia bối rối, chép nhầm “ưu tú” thành “nhân dân” hay ngược lại không hiếm.
Trên bia, chỗ có hạn, gia đình có thể dùng dạng viết tắt quen dùng hoặc dạng đầy đủ tuỳ bố cục; cần thống nhất trong gia đình trước khi đặt khắc, vì sửa sau rất khó. Có gia đình chọn không ghi danh hiệu trên bia mà chỉ ghi nghề, như “nhà giáo”, “thầy thuốc”; đó cũng là lựa chọn hợp lý.
Với sách kỷ niệm, tuyển tập bài viết hay tập ảnh do gia đình hoặc học trò làm, danh hiệu ghi ở trang đầu cùng năm được phong. Nội dung sách nên kể bằng việc làm, học trò, công trình, vai diễn, sản phẩm, không cần nhắc đi nhắc lại danh hiệu ở mỗi trang.
Bảo quản bản chính bằng, hiện vật và quyết định
Bằng và hiện vật danh hiệu chỉ có một bản chính, mất là không cấp lại như giấy tờ hành chính thông thường. Bảng dưới tóm tắt cách giữ từng loại.
| Vật cần giữ | Cách giữ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bằng danh hiệu | Để trong khung có kính hoặc bìa cứng, tránh nắng trực tiếp và ẩm | Không dán băng keo, không ép plastic nóng lên bản chính |
| Hiện vật đi kèm | Giữ trong hộp gốc, bọc vải mềm, để nơi khô | Không đánh bóng bằng hoá chất mạnh |
| Quyết định phong tặng hoặc bản sao trích | Kẹp trong túi nhựa trong không có axit, cùng bản sao chứng thực | Đây là giấy tờ hay cần nhất khi có việc hỏi tới |
| Hồ sơ đề nghị, báo cáo thành tích lưu lại | Gom thành một túi riêng, đánh số trang | Là tư liệu quý cho sách kỷ niệm, phòng truyền thống |
| Ảnh, video người thân làm nghề | Chép ra hai nơi lưu trữ khác nhau | Đặt tên tệp có năm và nội dung |
Nhà ở vùng nồm ẩm nên kiểm khung bằng vài tháng một lần, nhất là mặt sau tiếp giáp tường. Vết ố, mốc trên giấy khó xử lý khi đã lan, nhưng phòng thì đơn giản: treo trên tường khô, có khoảng hở với tường, tránh treo phía trên bếp hay cạnh cửa sổ hắt mưa.
Gom và số hoá hồ sơ của người đã khuất
Giấy tờ của một người làm nghề vài chục năm thường nằm rải rác khắp nhà. Gom một lần cho trọn giúp cả gia đình yên tâm về sau:
- Gom mọi giấy tờ liên quan về một chỗ: bằng, quyết định, hồ sơ đề nghị, giấy khen thưởng khác, giấy mời, thư từ của học trò, đồng nghiệp.
- Phân loại theo nhóm: giấy tờ danh hiệu, giấy tờ quá trình công tác, tư liệu nghề như giáo án, ghi chép chuyên môn, kịch bản, mẫu sản phẩm.
- Chụp hoặc quét từng trang ở độ phân giải đủ đọc rõ chữ ký, con dấu.
- Đặt tên tệp theo một quy ước, ví dụ năm, loại giấy tờ, nội dung ngắn, để người khác trong gia đình tìm được.
- Lưu bản số ở ít nhất hai nơi, giao cho hai người khác nhau trong gia đình cùng giữ.
- Lập một trang danh mục ghi rõ bản chính nào đang ở đâu, ai giữ.
Với nghệ nhân, phần tư liệu nghề có khi quý hơn cả giấy tờ danh hiệu: những cuốn sổ ghi công thức men, những bản vẽ mẫu hoa văn, những băng ghi âm làn điệu. Gia đình nên giữ nguyên trạng, đừng vội bỏ những thứ trông như giấy nháp.
Chia nhau giữ trong gia đình
Khi người có danh hiệu mất đi, câu hỏi “ai giữ bằng” đôi khi thành chuyện khó nói giữa anh chị em. Cách êm nhất là bàn sớm, ghi lại thoả thuận đơn giản: bản chính bằng và hiện vật để ở nhà người con đang sống cùng cha mẹ hoặc nơi gia đình hay tụ họp; mỗi người khác giữ một bộ bản sao có chứng thực và bản số hoá; hồ sơ, tư liệu nghề giao cho người theo nghề hoặc người cẩn thận nhất với giấy tờ.
Thoả thuận nên ghi rõ việc cho mượn, hiến tặng về sau phải có ý kiến chung của các thành viên. Một gia đình giả định có người cha là nghệ nhân sơn mài: người con trai cả theo nghề, giữ xưởng và tư liệu nghề; người con gái thứ ở cùng mẹ, giữ bằng và hiện vật; hai người còn lại giữ bản sao. Khi có nơi đề nghị mượn hiện vật trưng bày, bốn người cùng quyết.
Bằng và hiện vật là kỷ vật gia đình, việc chia giữ theo thoả thuận trong nhà. Nếu phát sinh tranh chấp lớn liên quan tới di sản, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng giải quyết theo pháp luật về thừa kế.
Cho mượn trưng bày, hiến tặng và cơ sở nghề của gia đình
Phòng truyền thống của trường, bệnh viện, đoàn nghệ thuật, hay bảo tàng địa phương đôi khi đề nghị gia đình cho mượn hoặc hiến tặng bằng, hiện vật, tư liệu nghề. Đây là cách để danh hiệu của người thân tiếp tục được nhìn thấy. Trước khi trao, nên có biên bản ghi rõ hình thức cho mượn hay hiến tặng, danh mục hiện vật, tình trạng lúc trao, thời hạn mượn nếu có, cách ghi tên người được phong và gia đình ở chỗ trưng bày. Gia đình nên giữ lại bản số hoá trước khi trao.
Với cơ sở nghề do người cha, người mẹ nghệ nhân gây dựng, con cháu tiếp tục làm nghề có thể giới thiệu cơ sở được sáng lập bởi nghệ nhân đã khuất, ghi đúng danh hiệu của người sáng lập. Điều nên tránh là ghi danh hiệu của người đã mất lên sản phẩm mới làm sau này như thể người đó làm. Sản phẩm mới mang tên người đang làm hoặc tên cơ sở; tác phẩm còn lại do chính nghệ nhân làm lúc sinh thời có thể ghi rõ “tác phẩm của nghệ nhân” kèm năm làm.
Nếu có người ngoài dùng tên và danh hiệu của người đã khuất để bán hàng, quảng cáo, gia đình có quyền yêu cầu gỡ, vì quyền nhân thân của người đã mất được pháp luật bảo vệ và người thân là người đứng ra yêu cầu.
Khi người thân còn sống nhưng đã cao tuổi
Phần lớn những việc ở trên nên làm khi người có danh hiệu còn minh mẫn, chứ không đợi tới lúc lo hậu sự. Một thầy giáo đã ngoài tám mươi, được phong từ mấy chục năm trước, có thể là người duy nhất còn nhớ tờ quyết định cất ở ngăn tủ nào, bức ảnh nào chụp lớp học đầu tiên, lá thư nào của học trò cũ đáng giữ. Ngồi cùng ông một vài buổi, vừa gom giấy tờ vừa nghe kể, con cháu có được cả phần tư liệu lẫn những câu chuyện mà không giấy tờ nào ghi lại.
Nên ghi âm hoặc quay lại những buổi kể chuyện ấy nếu người thân đồng ý. Với nghệ nhân, đây còn là cách lưu lại thao tác nghề, làn điệu, cách pha màu, những thứ có giá trị lâu dài cho học trò và cho chính gia đình.
Người cao tuổi cũng có quyền quyết định về kỷ vật của mình. Hỏi ý kiến về việc ai giữ bằng, có muốn cho trường cũ mượn trưng bày không, là cách tôn trọng và tránh được những tranh luận không cần thiết trong gia đình về sau.
Những điều nên tránh
Một số việc làm với ý tốt nhưng gây khó về sau:
- Ép plastic, dán băng keo lên bản chính để “giữ cho bền”; về lâu dài làm hỏng giấy và mực.
- Cho mượn hiện vật không có biên bản, nhiều năm sau không ai nhớ đã đưa cho ai.
- Bỏ đi những giấy tờ trông cũ kỹ như giáo án, sổ ghi chép, thư học trò, trong khi đó là tư liệu quý.
- Ghi danh hiệu vượt mức trên cáo phó, sách kỷ niệm do chép từ nguồn không chính xác.
- Để một người giữ toàn bộ mà không ai khác biết giấy tờ ở đâu.
- Đăng ảnh bằng có đủ thông tin cá nhân lên mạng khi chia sẻ kỷ niệm; nên che bớt số quyết định, ngày sinh nếu không cần thiết.
- Tự ý sửa, viết thêm lên bản chính khi thấy có sai sót; sai sót cần hỏi cơ quan đã trình hồ sơ.
Gia đình nào cũng có lúc bận rộn, nhưng một buổi chiều cuối tuần ngồi gom giấy tờ, chụp lại từng trang và ghi danh mục là đủ để giữ trọn phần kỷ vật này cho các thế hệ sau.
Câu hỏi thường gặp
Trên cáo phó có ghi danh hiệu của người mất được không?
Được. Danh hiệu vẫn gắn với người được phong sau khi qua đời, thường đặt trước họ tên, viết đầy đủ. Nên mở bằng ra đối chiếu mức danh hiệu trước khi gửi đăng để tránh chép nhầm.
Mất bằng danh hiệu thì có xin cấp lại được không?
Việc cấp lại hay xác nhận phải hỏi cơ quan thi đua – khen thưởng nơi đã trình hồ sơ, theo quy định hiện hành. Quyết định phong tặng và bản sao chứng thực là căn cứ quan trọng, vì vậy gia đình nên giữ cẩn thận và số hoá sớm.
Bảo tàng muốn xin hiện vật thì gia đình nên làm gì?
Bàn chung trong gia đình, sau đó lập biên bản ghi rõ hình thức cho mượn hay hiến tặng, danh mục, tình trạng hiện vật và cách ghi tên ở chỗ trưng bày. Giữ lại bản số hoá trước khi trao.
Con cháu làm tiếp nghề có được dùng danh hiệu của cha mẹ không?
Được giới thiệu cơ sở do nghệ nhân sáng lập, ghi đúng danh hiệu của người sáng lập. Không nên ghi danh hiệu của người đã mất lên sản phẩm mới như thể người đó làm; sản phẩm mới mang tên người đang làm hoặc tên cơ sở.
Anh chị em không thống nhất ai giữ bằng thì sao?
Cách êm nhất là để bản chính ở nơi gia đình hay tụ họp, mỗi người giữ bản sao chứng thực và bản số hoá, ghi thoả thuận đơn giản. Nếu tranh chấp lớn, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về pháp luật thừa kế.
Người ngoài dùng tên và danh hiệu của người đã mất để quảng cáo thì làm gì?
Lưu lại bằng chứng, gửi yêu cầu gỡ tới nơi đăng và nền tảng. Người thân có quyền đứng ra bảo vệ quyền nhân thân của người đã mất; nếu sự việc kéo dài, nên hỏi luật sư để có hướng xử lý.