Nghệ nhân được phong có thể ghi “Nghệ nhân ưu tú” kèm họ tên trên tem, hộp, gian hàng, nhưng chỉ cho sản phẩm do chính mình làm hoặc trực tiếp làm phần quyết định. Sản phẩm của học trò, thợ trong cơ sở thì ghi đúng là của cơ sở hoặc của học trò, không gắn danh hiệu của thầy như thể chính thầy làm.
Bài này dành cho nghệ nhân thủ công và nghệ nhân di sản vừa được phong, con cháu và người quản lý cơ sở đang lo phần bán hàng, người làm bao bì và người bán trên sàn thương mại điện tử. Thứ tự: vì sao chuyện ghi danh hiệu trên sản phẩm nhạy cảm hơn các ngành khác, cách viết, từng nơi ghi, sản phẩm của học trò, bán trên mạng, rồi lỗi hay gặp.
Vì sao ở nghề thủ công chuyện này nhạy cảm hơn
Với nhà giáo hay thầy thuốc, danh hiệu đi cùng con người. Với nghệ nhân, danh hiệu rất dễ đi cùng món hàng, vì sản phẩm của nghề được mua bán, tặng biếu, trưng bày. Người mua thường sẵn lòng trả cao hơn cho một chiếc bình, một bức tranh sơn mài, một tấm thổ cẩm khi tin rằng nó do nghệ nhân có danh hiệu làm ra. Chính vì vậy, ghi sai ở đây không chỉ là sai thể thức mà có thể thành chuyện thông tin sai lệch tới người mua.
Cơ sở của nghệ nhân thường có nhiều người cùng làm: con cháu, học trò, thợ thuê. Một chiếc bình gốm đi qua tay người nhào đất, người vuốt, người vẽ, người đốt lò. Nghệ nhân có khi chỉ làm phần hoa văn, có khi chỉ duyệt mẫu. Đặt câu hỏi “sản phẩm này có phải của nghệ nhân không” vì vậy không đơn giản, và cần một cách ghi trung thực mà vẫn không phủ nhận vai trò của người thầy.
Với nghệ nhân di sản như người hát, người diễn xướng, người làm nghi lễ dân gian, danh hiệu ít đi cùng sản phẩm hơn, nhưng lại dễ bị dùng trên quảng cáo tour, chương trình biểu diễn phục vụ du lịch; nguyên tắc ghi đúng người, đúng việc vẫn như nhau.
Một ví dụ giả định: một nghệ nhân hát dân ca lâu năm được phong, sau đó một đơn vị du lịch in tờ quảng cáo “đêm diễn nghệ nhân ưu tú” cho chương trình mà nghệ nhân chỉ hát hai tiết mục, phần còn lại do nhóm diễn viên trẻ đảm nhận. Cách ghi đúng là giới thiệu nghệ nhân trong danh sách người biểu diễn, không đặt danh hiệu thành tên đêm diễn.
Ba mức ghi tuỳ người làm sản phẩm
Nghệ nhân tự tay làm trọn hoặc làm phần quyết định. Ghi “Tác phẩm của Nghệ nhân ưu tú họ tên” hoặc “Nghệ nhân ưu tú họ tên thực hiện”. Phần quyết định là phần làm nên giá trị riêng của món đồ: tạo dáng, khắc, vẽ, dệt hoa văn chính.
Nghệ nhân thiết kế mẫu, học trò hoặc thợ làm theo. Ghi “Mẫu thiết kế của Nghệ nhân ưu tú họ tên, cơ sở thực hiện”. Cách ghi này vẫn ghi nhận người thầy mà không khiến người mua tưởng thầy làm từng chiếc.
Sản phẩm của cơ sở, nghệ nhân không trực tiếp tham gia. Chỉ ghi tên cơ sở. Có thể giới thiệu ở gian hàng rằng cơ sở do nghệ nhân sáng lập hoặc truyền nghề, nhưng tem trên từng sản phẩm không mang danh hiệu. Cách này hợp với những cơ sở đã lớn, có nhiều dòng hàng mà người thầy chỉ còn giữ vai trò truyền nghề và giữ chuẩn.
Sản phẩm của học trò có tay nghề riêng. Ghi tên học trò, có thể thêm “học trò của Nghệ nhân ưu tú họ tên” ở phần giới thiệu người làm, không đặt trên tem như nhãn chất lượng.
Tem, hộp, gian hàng và nơi trưng bày
Mỗi chỗ có một mức chi tiết khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách ghi ở từng chỗ cho một cơ sở gốm giả định của một nghệ nhân vừa được phong.
| Chỗ ghi | Cách ghi gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tem dán đáy sản phẩm | Tên người làm hoặc tên cơ sở, kèm danh hiệu chỉ khi đúng mức một | Không in sẵn danh hiệu lên cả cuộn tem dùng chung cho mọi sản phẩm |
| Hộp đựng, túi quà | Tên cơ sở; danh hiệu ở phần giới thiệu người sáng lập | Hộp dùng chung cho nhiều loại hàng nên chọn cách ghi chung nhất |
| Bảng giới thiệu ở gian hàng hội chợ | Danh hiệu, họ tên, nghề, số năm làm nghề, người kế nghiệp | Không ghi lời hứa “hàng nghệ nhân” cho mọi sản phẩm trên kệ |
| Phiếu đi kèm sản phẩm cao cấp | Người làm, kỹ thuật, chất liệu, chữ ký tay của người làm | Đây là chỗ hợp nhất để ghi danh hiệu cho tác phẩm của chính nghệ nhân |
| Hồ sơ trưng bày ở bảo tàng, nhà văn hoá | Theo yêu cầu của nơi trưng bày | Gửi kèm bản sao quyết định khi được hỏi |
Phiếu đi kèm có chữ ký tay của người làm là công cụ trung thực và được người mua quý nhất. Nó tách được tác phẩm của nghệ nhân khỏi hàng của cơ sở mà không cần đổi bao bì chung.
Bán trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội
Trên mạng, danh hiệu bị cắt khỏi ngữ cảnh rất nhanh. Tên gian hàng kiểu “Gốm nghệ nhân ưu tú” khiến mọi sản phẩm trong gian đều mang danh hiệu, dù phần lớn do thợ làm. Cách ghi gọn hơn là đặt tên gian hàng theo tên cơ sở, phần giới thiệu gian hàng nêu nghệ nhân sáng lập, và chỉ những sản phẩm đúng mức một mới có dòng “do nghệ nhân ưu tú họ tên thực hiện” trong mô tả.
Một điểm khác cần để ý: những người bán lại hàng của cơ sở hay tự thêm danh hiệu vào tiêu đề sản phẩm để bán chạy hơn. Cơ sở nên có một đoạn thoả thuận ngắn với đại lý, cộng tác viên: được ghi tên cơ sở, không được gắn danh hiệu của nghệ nhân lên sản phẩm không do nghệ nhân làm. Khi phát hiện vi phạm, nhắc gỡ; tái diễn thì ngừng cung cấp hàng.
Con cháu thường là người lo phần bán hàng trên mạng cho nghệ nhân cao tuổi. Nên ngồi lại với người thầy, thống nhất những sản phẩm nào được ghi danh hiệu, rồi giữ một danh sách để mọi người trong cơ sở cùng theo.
Hội chợ, triển lãm và cuộc thi sản phẩm sau khi được phong
Sau khi được phong, nghệ nhân thường được mời trưng bày ở hội chợ, triển lãm nghề, gửi tác phẩm dự các cuộc thi sản phẩm thủ công. Hồ sơ đăng ký hay có ô ghi danh hiệu của tác giả. Ghi đúng ở đây quan trọng vì ban tổ chức thường in lại nguyên văn lên nhãn trưng bày và tài liệu giới thiệu.
Khi gửi tác phẩm dự thi, nên đọc kỹ thể lệ: có cuộc thi chia hạng mục riêng cho nghệ nhân có danh hiệu, có cuộc thi chấm chung không phân biệt. Tác phẩm do học trò làm mà ghi tên nghệ nhân để dự thi là sai thể lệ và nếu bị phát hiện sẽ ảnh hưởng cả danh tiếng của cơ sở lẫn của người thầy. Ngược lại, nếu muốn giới thiệu học trò, nghệ nhân có thể đứng tên người hướng dẫn, để học trò đứng tên tác giả.
Ở gian hàng hội chợ, nên dành một góc riêng cho tác phẩm của chính nghệ nhân, có phiếu đi kèm, tách khỏi kệ hàng bán đại trà của cơ sở. Khách nhìn vào hiểu ngay đâu là tác phẩm, đâu là sản phẩm, và nghệ nhân có chỗ để trò chuyện về kỹ thuật với người thật sự quan tâm tới nghề.
Hàng giả danh nghệ nhân: nhận ra và xử lý
Khi danh hiệu có giá trị trên thị trường, sẽ có người làm giả: ghi tên nghệ nhân lên hàng không phải của cơ sở, in lại phiếu đi kèm, dùng ảnh nghệ nhân đang làm việc để bán hàng nhập từ nơi khác. Cách phòng hiệu quả nhất là để người mua có cách kiểm chứng: phiếu có chữ ký tay, sản phẩm đặc biệt có dấu riêng của người làm, cơ sở công bố rõ những nơi bán chính thức.
Khi phát hiện hàng giả danh, lưu lại bằng chứng gồm ảnh sản phẩm, trang bán, thời điểm, rồi báo cho sàn thương mại điện tử theo cơ chế báo cáo vi phạm của sàn. Với vụ việc có quy mô, có thể báo cơ quan quản lý thị trường ở địa phương. Việc này đụng tới quyền sở hữu trí tuệ, quyền nhân thân và quy định về bảo vệ người tiêu dùng; khi cần đi xa hơn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng vì sợ hàng giả mà ngừng ghi danh hiệu hoàn toàn. Ghi đúng, ghi có kiểm chứng là cách giữ danh hiệu tốt hơn là giấu nó đi.
Lỗi hay gặp trong năm đầu
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở cơ sở của nghệ nhân vừa được phong:
- In danh hiệu lên cả cuộn tem dùng chung, để rồi mọi sản phẩm trong cơ sở đều mang danh hiệu.
- Đặt tên gian hàng, tên thương hiệu bằng danh hiệu, khiến danh hiệu thành nhãn hàng.
- Ghi danh hiệu cho cả gia đình, kiểu “gia đình nghệ nhân ưu tú”, khi chỉ một người được phong.
- Ghi vượt mức, dùng chữ nghệ nhân nhân dân cho người được phong nghệ nhân ưu tú, hoặc lẫn danh hiệu nhà nước với các danh hiệu do hội nghề, địa phương tôn vinh.
- Không có cách kiểm chứng, để hàng giả danh dễ trà trộn.
Với cơ sở nhỏ, chỉ cần hai thay đổi đã gỡ được phần lớn lỗi: tách tem riêng cho sản phẩm của nghệ nhân, và đổi tên gian hàng về tên cơ sở.
Những thay đổi này nên làm sớm, trong năm đầu, khi khách hàng quen và đại lý còn đang hỏi về danh hiệu mới. Để lâu, cách ghi sai đã lan ra hàng chục trang bán, gỡ lại tốn công hơn nhiều so với ghi đúng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm do học trò làm có được ghi danh hiệu của thầy không?
Không nên ghi như thể thầy làm. Có thể ghi tên học trò kèm dòng “học trò của Nghệ nhân ưu tú họ tên” ở phần giới thiệu người làm, hoặc ghi “mẫu thiết kế của nghệ nhân” nếu thầy thật sự làm mẫu.
Có được đặt tên thương hiệu là “nghệ nhân ưu tú” không?
Không nên. Danh hiệu là sự ghi nhận dành cho cá nhân, đặt làm tên thương hiệu khiến mọi sản phẩm đều mang danh hiệu và dễ gây hiểu nhầm cho người mua. Nên đặt tên theo cơ sở, giới thiệu nghệ nhân ở phần mô tả.
Danh hiệu do hội nghề tôn vinh có ghi chung với danh hiệu nhà nước được không?
Nên ghi riêng và ghi đúng tên từng danh hiệu, ai tôn vinh. Gộp chung hoặc viết tắt giống nhau khiến người mua lẫn danh hiệu của hội nghề với danh hiệu vinh dự nhà nước.
Đại lý tự ghi danh hiệu của nghệ nhân lên hàng thì làm sao?
Nên có thoả thuận ngay từ đầu về cách ghi. Khi phát hiện vi phạm thì nhắc gỡ, tái diễn thì ngừng cung cấp hàng; nếu gây thiệt hại đáng kể, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Làm sao để người mua phân biệt tác phẩm thật của nghệ nhân?
Cách hiệu quả là phiếu đi kèm có chữ ký tay, dấu riêng của người làm trên tác phẩm đặc biệt, và danh sách nơi bán chính thức do cơ sở công bố. Người mua có cách kiểm chứng thì hàng giả danh khó trà trộn hơn.
Nghệ nhân di sản biểu diễn phục vụ du lịch thì ghi danh hiệu thế nào?
Ghi danh hiệu kèm họ tên ở phần giới thiệu người biểu diễn, không dùng danh hiệu làm tên tour hay lời quảng cáo cho cả chương trình có nhiều người tham gia không có danh hiệu.