XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Hồ sơ nghệ nhân cao tuổi: con cháu làm giúp người không rành giấy tờ cho đúng

Con cháu làm hồ sơ danh hiệu nghệ nhân cho cha mẹ, ông bà cao tuổi: ghi lời kể không ép, gom giấy tờ thất lạc, giữ đúng lời người giữ nghề, tránh tô vẽ.

A middle-aged woman seen from behind, sitting at a home desk by a window and sorting blank paper folders while an elderly man rests nearby, warm late-afternoon light

Khi nghệ nhân đã cao tuổi, không rành giấy tờ, con cháu thường là người làm hồ sơ danh hiệu thay. Việc đó làm được và làm đúng nếu giữ ba nguyên tắc: nội dung là lời của nghệ nhân chứ không phải lời con cháu, mỗi điều ghi vào đều có người hoặc tư liệu đứng sau, và nghệ nhân được nghe lại, đồng ý với từng phần trước khi ký.

Bài dành cho con, cháu, dâu, rể đang được cán bộ văn hoá cấp xã gợi ý làm hồ sơ cho cha mẹ, ông bà. Bài đi theo thứ tự công việc thật: chuẩn bị tâm thế, ghi lời kể, gom giấy tờ thất lạc, bảng việc cần làm, các bước, đoạn mẫu, rồi những tình huống khó như nghệ nhân yếu sức hoặc anh em trong nhà không thống nhất. Các tiêu chuẩn số ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Vai trò của người làm hồ sơ giúp

Con cháu ở trong một vị trí vừa thuận vừa khó. Thuận vì hiểu nghệ nhân, biết chuyện nhà, có thời gian ngồi nghe. Khó vì thương cha mẹ nên dễ viết quá lời, và vì đã quen với nghề trong nhà nên không nhận ra chi tiết nào là đặc biệt, chi tiết nào là bình thường.

Người làm hồ sơ giúp nên coi mình là người ghi chép, không phải tác giả. Mọi điều trong báo cáo phải là điều nghệ nhân kể hoặc điều có người khác xác nhận. Nếu con cháu nhớ một chuyện mà nghệ nhân không nhắc, nên hỏi lại nghệ nhân chứ không tự thêm vào.

Cũng nên nói với nghệ nhân ngay từ đầu danh hiệu này là gì, xét ra sao, mất bao lâu, và có thể không qua. Nhiều người cao tuổi ngại "khai thành tích", hoặc lo làm phiền con cháu. Nói rõ rằng việc ghi lại lời kể, quay lại cách làm là để giữ nghề cho con cháu sau này, dù kết quả xét thế nào, thường giúp nghệ nhân cởi mở hơn.

Ghi lời kể mà không ép

Chia nhiều buổi ngắn. Người cao tuổi mệt nhanh. Mỗi buổi chừng một giờ, một chủ đề: tuổi nhỏ học nghề, những năm làm nghề, những người đã dạy, những gì còn nhớ về cái gốc của nghề.

Hỏi bằng việc, không hỏi bằng thành tích. Đừng hỏi "bố có thành tích gì". Hỏi "hồi đó bố học với ai, học cái gì trước", "cái khó nhất của nghề là gì", "bố đã chỉ cho những ai".

Dùng vật để gợi nhớ. Đưa ra công cụ cũ, sản phẩm cũ, ảnh cũ, nghệ nhân sẽ nhớ ra nhiều chuyện hơn là hỏi suông.

Ghi âm toàn bộ. Xin phép ghi âm, đặt máy gọn một bên. Bản ghi âm giúp kiểm lại sau và là tư liệu quý của gia đình.

Kiểm mốc năm bằng sự kiện. Người cao tuổi thường nhớ theo sự kiện hơn theo năm: "năm đó lụt to", "năm đứa cả đi bộ đội". Ghi sự kiện rồi đối chiếu để ra mốc năm, có người cùng thời xác nhận.

Gom giấy tờ đã thất lạc

Nghệ nhân cao tuổi thường không giữ giấy tờ của nghề. Giấy khen cũ đã mục, ảnh đã mất, những người từng học nghề đã đi xa. Đừng nản: hồ sơ danh hiệu nghệ nhân không xây trên chồng giấy khen, mà trên ba trụ nắm giữ, thực hành, truyền dạy. Giấy tờ chỉ là một phần.

Với những gì có thể xin lại, hãy đi theo nguồn: quyết định, giấy chứng nhận do cơ quan nào cấp thì hỏi cơ quan đó, cơ quan đã sáp nhập thì hỏi đơn vị tiếp nhận hồ sơ lưu trữ. Ảnh cũ có thể còn ở nhà họ hàng, hàng xóm, ở cơ quan văn hoá từng ghi lại hoạt động của cộng đồng. Bài báo, chương trình truyền hình địa phương có thể còn trong kho lưu trữ.

Với những gì không thể xin lại, thay bằng xác nhận của người biết chuyện: người cùng thời, học trò cũ, cán bộ văn hoá từng làm việc với nghệ nhân. Một xác nhận ghi rõ người xác nhận là ai, biết nghệ nhân từ bao giờ, chứng kiến điều gì, có giá trị hơn nhiều câu chung trong báo cáo. Khi ghi vào báo cáo, nói thật là giấy gốc đã mất và đang dùng xác nhận thay thế.

Quay video với người cao tuổi

Video thực hành và truyền dạy là minh chứng nặng ký, nhưng quay với người cao tuổi cần cách riêng. Đừng dựng một buổi quay dài, đông người, đèn đóm. Nghệ nhân sẽ mệt và lúng túng, video ra cứng nhắc. Tốt hơn là chọn những lúc nghệ nhân vẫn làm nghề tự nhiên trong ngày, đặt điện thoại cố định ở một góc, quay nhiều lần ngắn trong vài tuần.

Nên quay đủ ba loại cảnh. Cảnh thứ nhất là nghệ nhân làm hoặc diễn trọn một việc tiêu biểu, không cắt ghép. Cảnh thứ hai là nghệ nhân chỉ dạy cho con cháu, học trò, thấy rõ cách thầy chỉnh trò. Cảnh thứ ba là nghệ nhân giảng giải: cái này gọi là gì, vì sao làm như thế, ngày xưa học ra sao. Ba loại cảnh này khớp với ba tiêu chuẩn thực hành, truyền dạy và nắm giữ.

Thu tiếng gần, không lồng nhạc, không chỉnh màu quá tay. Ghi chú ngày quay, nơi quay, người quay. Nếu nghệ nhân run tay, làm chậm, cứ để nguyên; hội đồng hiểu đó là tuổi tác, và chính sự trung thực đó làm video đáng tin hơn. Định dạng, dung lượng nộp xem hướng dẫn của đợt xét, giữ bản gốc trong máy riêng.

Bảng việc cần làm cho con cháu

Chia việc trong nhà cho nhanh, mỗi người một phần:

ViệcAi hợp làmLưu ý
Ghi âm lời kểNgười con ở gần, nghệ nhân tinNhiều buổi ngắn, không ép
Gõ lại lời kể, viết báo cáoNgười quen làm giấy tờGiữ lời nghệ nhân, không thêm tính từ
Quay video thực hành, truyền dạyNgười có điện thoại tốt, kiên nhẫnQuay trọn, không dàn dựng
Liên hệ học trò, người cùng thờiNgười biết nhiều mối quan hệ cũXin xác nhận bằng văn bản
Làm việc với cấp xã, cơ quan văn hoáNgười có thời gian đi lạiHỏi rõ mẫu biểu, hạn nộp của đợt
Đọc lại cho nghệ nhân ngheNgười nghệ nhân nghe rõ giọng nhấtSửa theo ý nghệ nhân

Nên chọn một người làm đầu mối giữ bộ hồ sơ chung, để tránh mỗi người giữ một phần rồi lạc. Giữ bản gốc ảnh, video, ghi âm ở hai nơi khác nhau.

Các bước từ lúc được gợi ý tới khi nộp

Trình tự thực tế, thời gian ước theo kinh nghiệm chung:

  1. Hỏi cán bộ văn hoá cấp xã: nghệ nhân thuộc nhánh nào, loại hình nào, đợt xét đang mở hay sắp mở, hạn nộp ở cấp tỉnh.
  2. Họp gia đình, nói chuyện với nghệ nhân, chia việc.
  3. Ghi lời kể trong vài tuần, song song gom giấy tờ, ảnh cũ.
  4. Quay video thực hành và truyền dạy.
  5. Liên hệ học trò, người cùng thời, già làng, trưởng thôn xin xác nhận.
  6. Viết báo cáo, đọc lại cho nghệ nhân nghe từng đoạn, sửa, rồi để nghệ nhân ký hoặc điểm chỉ theo hướng dẫn.
  7. Nộp qua cấp xã để lấy ý kiến khu dân cư và xác nhận, chuyển lên cấp tỉnh.

Sau khi nộp, hồ sơ đi qua các hội đồng nhiều tháng. Con cháu nên theo dõi thông báo công khai danh sách, giữ liên lạc với cán bộ văn hoá cấp xã để kịp bổ sung khi được yêu cầu.

Từ lời kể sang báo cáo: một đoạn mẫu

Lời kể của người cao tuổi thường dài, đi vòng, xen nhiều chuyện đời. Việc của người viết là rút ra những việc cụ thể, sắp theo tiêu chuẩn, mà vẫn giữ được giọng mộc của nghệ nhân. Lời kể giả định: "Hồi mười ba tuổi bố theo ông nội đi đan đó, đan lờ. Ông bắt chẻ nan cả tháng mới cho đan. Đan được đủ kiểu, cái loại đó bắt cá suối bây giờ ít ai đan được. Mấy đứa cháu bố dạy rồi, thằng út đan được, còn hai đứa con nhà bên cũng biết."

Đoạn báo cáo viết từ đó: "Ông học nghề đan tre từ năm mười ba tuổi với ông nội. Ông đan được các loại dụng cụ đánh bắt cá truyền thống của cộng đồng, trong đó có loại dùng cho suối đá mà hiện trong thôn ít người còn đan được (tên gọi và mô tả ở bảng kèm theo). Ông đã dạy nghề cho con trai út và hai thanh niên trong thôn; cả ba hiện tự đan được."

Đoạn báo cáo không thêm tính từ nào, không đổi mốc nào, chỉ sắp lại và gọi đúng tên. Mỗi ý trong đó có bằng chứng đi kèm: bản ghi âm lời kể, video đan, xác nhận của ba người học. Đọc lại đoạn này cho nghệ nhân nghe, nếu nghệ nhân nói "đúng rồi" là đạt.

Tình huống khó trong nhà

Nghệ nhân yếu sức, không còn làm được. Ghi hình những gì còn làm được, dù chỉ một công đoạn; quay học trò làm dưới sự chỉ dẫn của nghệ nhân; gom tư liệu cũ thời còn khoẻ. Báo cáo nói thật tình trạng sức khoẻ.

Anh em không thống nhất. Người muốn làm, người ngại; người muốn viết nhiều, người muốn viết ít. Nên lấy ý nghệ nhân làm gốc và giao một người làm đầu mối.

Có người ngoài đến "nhận làm hồ sơ". Lời mời nhận tiền để "lo" danh hiệu, cam kết chắc chắn được phong là dấu hiệu nên từ chối. Danh hiệu nhà nước xét qua hội đồng các cấp, không ai bán được. Có vướng mắc pháp lý thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nghệ nhân mất khi hồ sơ đang xét. Báo ngay cho cán bộ văn hoá cấp xã để được hướng dẫn. Việc xét tiếp hay truy tặng theo quy định hiện hành của danh hiệu, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền.

Câu hỏi thường gặp

Con cháu có được ký thay nghệ nhân không?

Việc ký, điểm chỉ, uỷ quyền thực hiện theo hướng dẫn của cấp xã và quy định hiện hành. Con cháu có thể làm thay phần lớn công việc, nhưng nội dung phải được nghệ nhân nghe lại và đồng ý.

Giấy khen cũ đã mất có ảnh hưởng tới hồ sơ không?

Danh hiệu nghệ nhân xét chủ yếu trên nắm giữ, thực hành và truyền dạy. Giấy tờ đã mất có thể xin lại ở nơi cấp, hoặc thay bằng xác nhận của người biết chuyện. Báo cáo nên nói thật là giấy gốc đã mất.

Có nên viết thêm cho hồ sơ đẹp hơn không?

Không. Mỗi điều trong báo cáo phải có người hoặc tư liệu đứng sau. Viết thêm điều không kiểm chứng được dễ làm hội đồng mất lòng tin vào cả hồ sơ.

Nghệ nhân không muốn làm hồ sơ thì sao?

Nên tôn trọng ý nghệ nhân. Có thể đề nghị ghi lại lời kể, quay lại cách làm như tư liệu gia đình trước; nhiều người đổi ý khi thấy việc đó giữ được nghề cho con cháu.

Làm hồ sơ mất bao lâu?

Thường từ vài tuần tới vài tháng tuỳ sức khoẻ nghệ nhân và độ thất lạc của giấy tờ. Nên bắt đầu ngay khi nghe có đợt xét, không đợi sát hạn.

Ai xác nhận thời gian làm nghề khi không có cơ quan nào quản lý?

Cấp xã, khu dân cư, người cùng thời, học trò cũ và những nơi từng mời nghệ nhân làm việc có thể xác nhận. Mỗi xác nhận nên ghi rõ người xác nhận là ai và chứng kiến điều gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138