XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghệ nhân người dân tộc thiểu số: hồ sơ bằng tiếng mẹ đẻ và người phiên dịch

Nghệ nhân người dân tộc thiểu số làm hồ sơ danh hiệu: ghi lời kể bằng tiếng mẹ đẻ, chọn người phiên dịch, giữ đúng tên gọi bản địa và lấy xác nhận của bản.

A young woman seen from behind, sitting on a wooden floor beside an elderly woman weaving brocade on a backstrap loom, bright overcast light from an open doorway, side view

Với nghệ nhân người dân tộc thiểu số, phần khó nhất của hồ sơ danh hiệu thường không phải tiêu chuẩn mà là ngôn ngữ: di sản sống trong tiếng mẹ đẻ, còn hồ sơ phải viết bằng tiếng phổ thông. Hồ sơ tốt giữ được cả hai: lời nguyên văn và tên gọi bản địa được ghi đúng, bản dịch được người hiểu cả hai thứ tiếng làm và có xác nhận, và tiếng nói của cả bản đứng sau nghệ nhân.

Bài dành cho cán bộ văn hoá cấp xã ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cho con cháu biết chữ của nghệ nhân, cho giáo viên người địa phương được nhờ giúp. Bài đi từ những gì dễ mất khi chuyển ngữ, sang cách ghi lời kể, chọn người phiên dịch, bảng giấy tờ, trình tự làm, đoạn mẫu song ngữ và những chỗ hay vấp. Các tiêu chuẩn số ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Những gì dễ mất khi chuyển sang tiếng phổ thông

Một làn điệu hát đối đáp trong tiếng mẹ đẻ có vần, có lối chơi chữ, có những từ cổ mà người trẻ trong bản không còn dùng. Khi dịch sang tiếng phổ thông, nếu người dịch chỉ chuyển ý, hội đồng sẽ đọc được nội dung nhưng không thấy được phần khó nhất mà nghệ nhân đang giữ: chính những từ cổ, lối vần cổ đó.

Tên gọi cũng vậy. Một công đoạn dệt, một loại hoa văn, một nhạc cụ có tên riêng trong tiếng của cộng đồng. Dịch thành "hoa văn hình thoi", "đàn tre" là mất đi tên gọi, mà tên gọi là một phần của tri thức. Hội đồng chuyên ngành có người am hiểu văn hoá các dân tộc; họ cần thấy tên gọi gốc để đánh giá người đó có nắm giữ thật không.

Thứ ba là cách cộng đồng thừa nhận. Ở nhiều bản, uy tín của nghệ nhân được thể hiện qua việc họ được mời trong các dịp quan trọng, được già làng, trưởng bản nhắc tên khi cần người hát, người dệt, người làm. Những điều đó thường không có giấy tờ nào ghi lại. Người làm hồ sơ phải chủ động biến chúng thành xác nhận bằng văn bản, nếu không chúng sẽ mất khi hồ sơ rời khỏi bản.

Ghi lời kể bằng tiếng mẹ đẻ

Ghi âm trước, viết sau. Để nghệ nhân kể bằng tiếng mẹ đẻ, thoải mái như nói chuyện trong nhà. Ghi âm toàn bộ. Việc dịch và viết làm sau, không ngắt lời nghệ nhân để hỏi nghĩa từng câu.

Ghi phiên âm nguyên văn. Những câu hát, câu nói, tên gọi quan trọng nên được ghi lại bằng chữ của dân tộc đó nếu có, hoặc phiên âm bằng chữ quốc ngữ. Cách phiên âm nên thống nhất trong cả hồ sơ.

Dịch hai lớp. Lớp thứ nhất dịch sát từng câu, giữ thứ tự và hình ảnh. Lớp thứ hai giải nghĩa: câu này dùng khi nào, có ý gì, từ cổ nào ít người hiểu. Hai lớp giúp hội đồng vừa thấy cái gốc vừa hiểu nội dung.

Đọc lại cho nghệ nhân nghe. Bản dịch nên được đọc lại cho nghệ nhân bằng tiếng mẹ đẻ để họ xác nhận đúng ý. Nếu nghệ nhân sửa, ghi theo ý nghệ nhân.

Giữ bản ghi âm gốc. Bản ghi âm là tư liệu quý của chính di sản, không chỉ của hồ sơ. Lưu nhiều nơi, ghi ngày, nơi ghi, người ghi.

Có người cùng cộng đồng ngồi cùng. Nghệ nhân cao tuổi thường kể tự nhiên hơn khi có con cháu hoặc người trong bản ngồi bên. Người đó cũng giúp nhắc những chuyện nghệ nhân quên, và sau này là người làm chứng cho nội dung lời kể.

Chọn người phiên dịch

Người phiên dịch tốt nhất là người cùng cộng đồng, thông thạo cả tiếng mẹ đẻ lẫn tiếng phổ thông, và hiểu loại hình di sản mà nghệ nhân giữ. Đó có thể là giáo viên người địa phương, cán bộ văn hoá cấp xã người dân tộc, hay con cháu nghệ nhân đã đi học xa. Người hiểu tiếng mà không hiểu nghề sẽ dịch sai tên gọi kỹ thuật; người hiểu nghề mà không thạo tiếng phổ thông sẽ viết câu khó đọc.

Khi có thể, nên có hai người: một người dịch, một người đọc soát. Người đọc soát nên là người cao tuổi khác trong bản, am hiểu loại hình di sản, để bảo đảm bản dịch không làm sai lệch ý nghệ nhân.

Người phiên dịch nên ký xác nhận vào bản dịch, ghi rõ mình là ai, quan hệ với nghệ nhân, đã dịch phần nào. Hội đồng tin bản dịch hơn khi biết ai đứng sau nó. Cách ghi xác nhận này có theo mẫu riêng hay không thì hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh trong hướng dẫn của đợt xét.

Giấy tờ và minh chứng đặc thù

Ngoài bộ hồ sơ chung của danh hiệu, hồ sơ của nghệ nhân dân tộc thiểu số nên có thêm:

Giấy tờ, minh chứngLấy ở đâuLưu ý
Bản ghi âm lời kể bằng tiếng mẹ đẻGhi tại nhà nghệ nhânLưu bản gốc, nộp bản sao theo hướng dẫn
Bản phiên âm và bản dịch hai lớpNgười phiên dịch thực hiệnCó chữ ký người dịch và người đọc soát
Bảng tên gọi bản địaGhi cùng nghệ nhânTên gốc, phiên âm, nghĩa, dùng ở đâu
Xác nhận của già làng, trưởng bảnGặp trực tiếp, đọc nội dung bằng tiếng mẹ đẻNêu các dịp nghệ nhân thường được mời
Video thực hành trong sinh hoạt của bảnQuay tại bảnThu tiếng trực tiếp, có phụ đề hoặc ghi chú nội dung
Xác nhận cấp xãUỷ ban nhân dân cấp xãKiểm tra tên, năm sinh khớp giấy tờ tuỳ thân

Một chỗ hay vấp là tên nghệ nhân. Nhiều người có tên gọi trong bản khác với tên trên giấy tờ tuỳ thân, hoặc tên được phiên âm khác nhau ở các giấy tờ. Hồ sơ phải dùng tên đúng như trên giấy tờ tuỳ thân và ghi chú tên gọi trong cộng đồng nếu khác.

Năm sinh cũng hay lệch: giấy tờ tuỳ thân làm muộn, năm sinh ghi ước lượng. Không tự sửa năm sinh theo lời kể; dùng đúng như giấy tờ tuỳ thân và nếu cần thì ghi chú, vì mọi mốc thời gian khác trong hồ sơ sẽ được đối chiếu với năm sinh đó.

Lấy xác nhận của bản cho đúng cách

Ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, tiếng nói của già làng, trưởng bản, người có uy tín nặng hơn mọi tờ giấy. Hồ sơ cần chuyển được tiếng nói đó thành văn bản mà vẫn giữ đúng tinh thần của nó. Cách làm tốt nhất là gặp trực tiếp, trình bày bằng tiếng mẹ đẻ nội dung hồ sơ, nghe ý kiến, rồi mới ghi xác nhận.

Nội dung xác nhận nên cụ thể: nghệ nhân giữ di sản gì, được cộng đồng mời trong những dịp nào, đã dạy cho những ai trong bản, cộng đồng nhìn nhận vai trò của nghệ nhân ra sao. Một xác nhận chỉ ghi "có uy tín, được nhân dân tín nhiệm" sẽ không giúp hội đồng thấy được gì.

Ngoài già làng, trưởng bản, nên có thêm xác nhận của những người cùng tham gia sinh hoạt văn hoá với nghệ nhân: người cùng hát, cùng dệt, cùng làm. Với cuộc họp lấy ý kiến khu dân cư, nên tổ chức vào lúc bà con rảnh việc nương rẫy, trình bày bằng tiếng mẹ đẻ, và ghi biên bản đầy đủ ý kiến. Cách tổ chức, mẫu biên bản theo hướng dẫn của cấp xã và của đợt xét. Một biên bản ghi đúng tiếng nói của bản là minh chứng mà không giấy tờ nào khác thay được.

Trình tự làm việc ở vùng sâu, đường xa

Thực tế ở vùng cao, mỗi lần đi lại đều tốn công. Một trình tự gom việc cho ít chuyến:

  1. Chuyến thứ nhất: gặp nghệ nhân và già làng, giải thích danh hiệu là gì bằng tiếng mẹ đẻ, ghi âm lời kể, chụp ảnh công cụ, sản phẩm, xin bản sao giấy tờ tuỳ thân.
  2. Ở nhà: phiên âm, dịch hai lớp, lập bảng tên gọi, viết nháp báo cáo.
  3. Chuyến thứ hai: đọc lại bản dịch và báo cáo cho nghệ nhân, sửa theo ý họ; quay video thực hành và buổi dạy; lấy xác nhận của học trò, già làng.
  4. Nộp qua cấp xã để lấy ý kiến khu dân cư và xác nhận.
  5. Chuyển lên hội đồng cấp tỉnh theo kế hoạch đợt xét.

Nếu có dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng gần thời điểm làm hồ sơ, nên sắp chuyến thứ hai trùng dịp đó để quay được di sản trong môi trường thật. Thời gian cả quá trình thường tính bằng tháng; hãy bắt đầu sớm hơn hạn nộp nhiều.

Đoạn mẫu song ngữ cho báo cáo

Phần thành tích nên đặt tên gọi bản địa cạnh nghĩa phổ thông ngay trong câu, để hội đồng vừa đọc trôi vừa thấy cái gốc. Đoạn mẫu với nhân vật giả định, tên gọi bản địa thay bằng ký hiệu để tránh gán cho một dân tộc cụ thể: "Bà dệt được hai mươi ba mẫu hoa văn cổ của cộng đồng, trong đó có sáu mẫu dùng riêng cho váy cưới (tên gọi bản địa ghi ở bảng kèm theo), hiện trong bản chỉ còn bà và một người khác dệt được. Bà giữ lối se sợi bằng tay và nhuộm bằng lá cây rừng theo công thức của mẹ truyền lại. Bà đã dạy dệt cho mười hai phụ nữ trong bản; ba người hiện dệt được váy cưới theo mẫu cổ."

Cách viết "tên gọi bản địa ghi ở bảng kèm theo" giúp báo cáo gọn mà không mất tên gốc. Bảng tên gọi là nơi giữ phần chính xác nhất của hồ sơ, nên được người phiên dịch và người đọc soát ký xác nhận.

Khi viết về cộng đồng, giữ giọng tôn trọng và trung tính: không dùng từ "lạc hậu", "mê tín", không so sánh văn hoá dân tộc này với dân tộc khác, không mô tả kiểu "lạ mắt", "hoang sơ".

Câu hỏi thường gặp

Hồ sơ có bắt buộc phải viết bằng tiếng phổ thông không?

Hồ sơ nộp cho hội đồng các cấp viết bằng tiếng phổ thông, nhưng nên kèm phiên âm nguyên văn và tên gọi bản địa của những phần quan trọng. Cách trình bày cụ thể tra hướng dẫn của đợt xét.

Nghệ nhân không biết chữ thì ký hồ sơ thế nào?

Thực hiện theo hướng dẫn của cấp xã về điểm chỉ hoặc người làm chứng. Điều quan trọng là nội dung đã được đọc lại cho nghệ nhân bằng tiếng mẹ đẻ và nghệ nhân đồng ý với nội dung đó.

Ai nên làm người phiên dịch?

Người cùng cộng đồng, thạo cả hai thứ tiếng và hiểu loại hình di sản. Giáo viên, cán bộ văn hoá người địa phương hay con cháu nghệ nhân thường phù hợp. Nên có thêm một người đọc soát.

Tên trong bản khác tên trên giấy tờ tuỳ thân thì xử lý ra sao?

Dùng tên đúng như trên giấy tờ tuỳ thân trong mọi giấy tờ của hồ sơ, ghi chú tên gọi trong cộng đồng ở bản khai. Kiểm tra để mọi giấy tờ ghi thống nhất một cách viết.

Video có cần phụ đề tiếng phổ thông không?

Nên có phụ đề hoặc ít nhất một tờ ghi chú nội dung từng đoạn bằng tiếng phổ thông. Hội đồng cần hiểu nghệ nhân đang hát, đang giảng gì để đánh giá đúng.

Một bản có nhiều người giữ cùng di sản thì đề nghị ai?

Việc này nên do cộng đồng bàn bạc, có ý kiến của già làng, trưởng bản và cán bộ văn hoá cấp xã. Đề nghị người nắm giữ sâu nhất và truyền dạy nhiều nhất; những người khác có thể được đề nghị ở các đợt sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138