XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghề thủ công truyền thống xét nghệ nhân ưu tú: ghi quy trình làm tay cho đủ

Thợ giữ nghề thủ công cổ truyền làm hồ sơ nghệ nhân ưu tú nhánh di sản: ghi trọn quy trình làm tay, công cụ, nguyên liệu và phần kỹ thuật hiếm người còn giữ.

Close-up of the hands of an elderly potter shaping wet clay on a slow wooden wheel in a dim workshop, warm late-afternoon light from a side door, face not visible

Ở nhánh di sản văn hoá phi vật thể, người làm nghề thủ công truyền thống được xét danh hiệu nghệ nhân không phải vì sản phẩm đẹp, mà vì họ giữ được cách làm cổ truyền: nguyên liệu tự chọn, công cụ tự làm, các công đoạn theo lối cũ và những kỹ thuật ít người còn biết. Minh chứng nặng nhất là bản ghi trọn quy trình làm tay từ nguyên liệu tới thành phẩm, bằng chữ và bằng hình.

Bài dành cho thợ gốm, thợ rèn, thợ dệt, thợ đan, thợ làm giấy, thợ nhuộm theo lối cũ và người làm hồ sơ giúp họ. Bài đi từ chỗ khác biệt với nhánh thủ công mỹ nghệ, sang cách ghi quy trình, cách quay video, bảng minh chứng, đoạn mẫu và các lỗi hay gặp. Con số năm làm nghề, số học trò tối thiểu ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Giữ cách làm, không chỉ làm ra sản phẩm

Hai người thợ gốm cùng làm ra cái bình giống nhau. Một người dùng đất mua sẵn, bàn xoay điện, lò ga. Người kia tự đi lấy đất, tự lọc, xoay bằng bàn xoay đạp chân, nung lò củi và biết đọc lửa bằng mắt. Ở nhánh di sản, người thứ hai mới là người đang giữ nghề theo nghĩa của danh hiệu. Người thứ nhất có thể là thợ giỏi, có thể hợp với nhánh thủ công mỹ nghệ, nhưng không phải là người nắm giữ cách làm cổ truyền.

Điều đó không có nghĩa nghệ nhân phải từ chối mọi thay đổi. Nhiều người vẫn dùng máy cho công đoạn nặng nhọc nhưng giữ nguyên tay cho công đoạn quyết định chất lượng và bản sắc. Hồ sơ cần nói thật phần nào làm theo lối cũ, phần nào đã đổi, vì sao đổi. Hội đồng chuyên ngành không chấm điểm sự "thuần khiết" mà xem người đó có còn giữ và dạy được cách làm gốc không.

Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi làm hồ sơ là: trong toàn bộ quy trình của nghề này, những công đoạn nào là cái riêng của cách làm cổ truyền, và người được đề nghị còn làm được những công đoạn nào trong số đó. Trả lời rõ câu này là có xương sống cho cả hồ sơ.

Ghi quy trình làm tay cho đủ

Bắt đầu từ nguyên liệu. Lấy ở đâu, mùa nào, chọn thế nào, xử lý ra sao trước khi dùng. Với nhiều nghề, chọn nguyên liệu là kỹ thuật khó nhất và ít người còn biết.

Kê công cụ. Tên gọi của từng công cụ theo cách gọi của nghề, ai làm ra, dùng ở công đoạn nào. Công cụ tự làm theo lối cũ là minh chứng mạnh về việc giữ nghề.

Đi qua từng công đoạn. Mỗi công đoạn ghi: làm gì, mất bao lâu, dấu hiệu nào cho biết làm đúng, sai thì hỏng ở đâu. Không gộp năm công đoạn thành một dòng.

Đánh dấu kỹ thuật hiếm. Công đoạn nào hiện chỉ còn ít người trong cộng đồng làm được, cần đánh dấu và có thợ cao tuổi khác xác nhận.

Ghi phần đã thay đổi. Công đoạn nào đã dùng máy, nguyên liệu nào đã thay, vì sao. Ghi thật sẽ được tin hơn là tô vẽ toàn bộ là "thủ công hoàn toàn".

Đọc lại với người trong nghề. Bản ghi xong nên đọc cho nghệ nhân và một hai thợ cao tuổi khác cùng nghe. Họ sẽ chỉ ra công đoạn bị bỏ sót, tên gọi bị ghi sai, thứ tự bị đảo. Một bản ghi được người trong nghề gật đầu là nền vững cho cả hồ sơ và còn là tư liệu quý cho nghề sau này.

Quay video quy trình

Video quy trình là minh chứng nặng nhất của loại hình nghề thủ công truyền thống. Vài nguyên tắc nên giữ khi quay:

  • Quay trọn một vòng làm ra sản phẩm tiêu biểu, chia thành từng đoạn theo công đoạn, đánh số đoạn khớp với bản ghi quy trình.
  • Quay cận tay ở những công đoạn khó, để thấy được động tác chứ không chỉ thấy người đang ngồi làm.
  • Có đoạn nghệ nhân giảng giải dấu hiệu làm đúng, sai, ví dụ màu lửa, độ dẻo của đất, độ căng của sợi.
  • Quay ở xưởng thật, với công cụ thật, không dọn dẹp thành phòng trưng bày.
  • Quay một buổi nghệ nhân dạy học trò làm công đoạn khó nhất.
  • Với công đoạn kéo dài nhiều ngày như phơi, ủ, nung, quay đầu và cuối, ghi chú thời gian ở giữa.

Một quy trình trọn vẹn có thể kéo dài vài tuần, nên lên lịch quay sớm. Nếu nghệ nhân yếu sức không làm trọn được, quay những gì nghệ nhân còn làm và quay học trò làm các công đoạn còn lại dưới sự chỉ dẫn của nghệ nhân, kèm ghi chú rõ ràng. Cách này vừa trung thực vừa là minh chứng tốt cho phần truyền dạy.

Bộ minh chứng cho nghề thủ công truyền thống

Bảng gợi ý; mẫu biểu, số bản sao xem hướng dẫn của đợt xét.

Minh chứngLấy ở đâuLưu ý
Bản ghi quy trìnhGhi cùng nghệ nhân, đối chiếu với thợ cao tuổi khácChia công đoạn, có tên gọi của nghề
Video quy trìnhQuay tại xưởngĐánh số đoạn khớp bản ghi
Ảnh công cụ, nguyên liệuChụp tại xưởngGhi tên gọi, ai làm ra
Sản phẩm tiêu biểuSản phẩm thật hoặc ảnh nhiều gócGhi năm làm, công đoạn cổ truyền nào được dùng
Xác nhận truyền dạyHọc trò, gia đình học tròNêu rõ học trò làm được công đoạn nào
Xác nhận cộng đồngKhu dân cư, cấp xãNêu nghệ nhân giữ nghề từ khi nào

Sản phẩm tiêu biểu ở nhánh này không cần là sản phẩm đạt giải. Một cái nồi đất nung lò củi theo đúng lối cũ có thể nặng ký hơn một bình trưng bày đạt giải nhưng làm bằng kỹ thuật hiện đại. Điều quan trọng là sản phẩm phản ánh đúng cách làm mà hồ sơ mô tả.

Ảnh công cụ nên chụp cả bộ trên một mặt phẳng, rồi chụp riêng những món tự làm theo lối cũ. Nhiều hội đồng viên nhìn bộ công cụ là đoán được người thợ còn giữ nghề tới đâu, vì công cụ cổ truyền thường chỉ còn ở nhà những người còn làm theo cách cũ.

Truyền dạy công đoạn khó nhất

Ở loại hình nghề thủ công, hội đồng không chỉ hỏi nghệ nhân đã dạy bao nhiêu người, mà hỏi họ đã dạy được gì. Một nghệ nhân dạy hai mươi người làm công đoạn dễ, nhưng công đoạn chọn đất, đọc lửa hay vẽ hoa văn cổ vẫn chỉ mình mình làm được, thì về bản chất nghề vẫn có nguy cơ mất khi nghệ nhân không còn.

Vì vậy trong hồ sơ, phần truyền dạy nên chia theo công đoạn: học trò nào đã làm được công đoạn nào, đặc biệt những công đoạn đã đánh dấu là hiếm. Một học trò làm trọn được quy trình, kể cả phần khó nhất, có giá trị hơn nhiều học trò chỉ làm phần phụ. Nếu chưa có ai làm được phần khó, nên dành thời gian dạy kỹ cho một hai người trước khi đề nghị.

Minh chứng cho phần này là video học trò tự làm công đoạn khó, không có nghệ nhân cầm tay, và sản phẩm do học trò làm ra theo đúng cách cổ truyền. Xác nhận của học trò nên ghi rõ học từ khi nào, học những công đoạn gì, hiện tự làm được tới đâu. Số học trò tối thiểu, nếu văn bản có quy định, ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Đoạn mẫu mô tả việc giữ nghề

Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Bà làm nghề dệt vải lanh từ năm mười hai tuổi, học từ mẹ và bà ngoại. Bà còn làm trọn mười một công đoạn từ trồng lanh, tước sợi, nối sợi bằng tay, se sợi, luộc sợi bằng tro bếp, tới nhuộm chàm và vẽ sáp ong. Trong đó công đoạn vẽ sáp ong bằng dụng cụ đầu đồng tự làm hiện trong bản chỉ còn bà và bốn người khác làm được hoa văn cổ. Bà đã dạy cho chín phụ nữ trong bản; năm người hiện tự làm trọn quy trình và bán vải cho khách."

Đoạn mẫu cho thấy ba điều hội đồng cần: quy trình trọn vẹn được kể bằng tên công đoạn, phần kỹ thuật hiếm có đối chiếu với cộng đồng, và kết quả truyền dạy đo được. Không có câu nào về vẻ đẹp của tấm vải; vẻ đẹp đó đã có trong ảnh và video.

Khi viết, tránh tên làng, tên vùng nổi tiếng để "dựa uy tín", tránh so với nghề ở nơi khác. Hồ sơ nói về người giữ nghề, không nói về danh tiếng của nghề.

Những lỗi hay gặp với hồ sơ nghề thủ công

Nói "thủ công hoàn toàn" khi không phải. Video cho thấy máy móc, nhưng báo cáo khẳng định làm tay hoàn toàn. Mâu thuẫn này làm mất lòng tin vào cả hồ sơ.

Chỉ có ảnh sản phẩm, không có quy trình. Đây là lỗi gần như chắc chắn khiến hồ sơ yếu ở nhánh di sản. Sản phẩm là kết quả, cái được ghi nhận là cách làm.

Đi nhầm nhánh. Thợ có nhiều sản phẩm đạt giải, sáng tác mẫu mới, nhưng ít giữ lối cũ, nộp vào nhánh di sản. Nên cân nhắc nhánh thủ công mỹ nghệ.

Học trò chỉ làm được công đoạn dễ. Hội đồng muốn thấy công đoạn khó nhất được truyền lại. Nên tập trung dạy và ghi hình phần đó trước khi đề nghị.

Tên công đoạn ghi theo sách, không theo nghề. Người làm hồ sơ giúp hay "chuẩn hoá" tên gọi cho dễ đọc, làm mất cách gọi riêng của nghề. Nên ghi tên gọi gốc trước, giải nghĩa sau; đó cũng là một phần của việc nắm giữ.

Mốc năm học nghề không khớp. Bản khai, báo cáo và xác nhận cấp xã ghi ba mốc khác nhau. Thống nhất một mốc với nghệ nhân và người cao tuổi trong cộng đồng trước khi nộp.

Câu hỏi thường gặp

Dùng máy cho vài công đoạn có bị loại không?

Không nhất thiết. Hồ sơ cần nói thật phần nào làm theo lối cũ, phần nào đã đổi và vì sao. Điều hội đồng xem là người đó còn giữ và truyền dạy được các công đoạn cốt lõi của cách làm cổ truyền.

Nghề thủ công truyền thống nên đi nhánh di sản hay thủ công mỹ nghệ?

Nếu thế mạnh là giữ cách làm cổ truyền và truyền dạy, nhánh di sản thường hợp hơn. Nếu thế mạnh là sản phẩm có giá trị mỹ thuật cao, sáng tác mẫu và đào tạo thợ sản xuất, nhánh thủ công mỹ nghệ có thể hợp hơn.

Có cần nộp sản phẩm thật không?

Tuỳ hướng dẫn của từng đợt. Thường ảnh và video là đủ; hội đồng có thể yêu cầu xem sản phẩm thật ở bước sau. Nên giữ sẵn vài sản phẩm tiêu biểu.

Video quy trình dài nhiều giờ thì nộp thế nào?

Nên dựng một bản tóm lược ngắn đi qua các công đoạn chính, kèm các đoạn đầy đủ của công đoạn khó nhất. Định dạng, dung lượng xem hướng dẫn của đợt xét và giữ bản gốc đầy đủ.

Học trò là người ngoài cộng đồng có được tính không?

Được, nếu việc học có thật và học trò làm được. Tuy vậy truyền dạy trong cộng đồng gốc thường được chú ý hơn vì đó là nơi di sản sống. Ghi rõ cả hai nhóm nếu có.

Nghệ nhân đã ngừng làm vài năm có được đề nghị không?

Tiêu chuẩn thực hành đòi người đó còn làm nghề. Nếu đã ngừng vì sức khoẻ nhưng vẫn chỉ dạy được, nên ghi rõ tình trạng và hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh cách trình bày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138