Trong hồ sơ nghệ sĩ ưu tú và nghệ sĩ nhân dân, giải tại liên hoan, hội diễn, cuộc thi chuyên nghiệp là thước đo chính cho tiêu chuẩn tài năng. Không phải giải nào cũng được tính: thường chỉ giải ở sự kiện chuyên nghiệp do cơ quan có thẩm quyền tổ chức hoặc cho phép, và giải mức cao có thể quy đổi tương đương nhiều giải mức thấp theo nguyên tắc riêng. Danh mục sự kiện được tính, mức giải và tỷ lệ quy đổi theo quy định hiện hành và hướng dẫn của bộ quản lý văn hoá.
Bài này dành cho nghệ sĩ đang đếm giải để biết mình đủ hay chưa, và cho người làm hồ sơ cần kê giải cho đúng. Thứ tự: vì sao giải quan trọng, loại giải nào thường được kể, nguyên lý quy đổi, bảng giấy tờ, cách kê, cách viết, và các tình huống khó.
Vì sao hội đồng dựa vào giải thưởng
Tài năng nghệ thuật khó đo. Hội đồng xét tặng gồm người trong nghề nhưng không thể xem lại toàn bộ vai diễn, tiết mục của hàng trăm người mỗi đợt. Giải tại một kỳ liên hoan chuyên nghiệp là sự đánh giá đã có sẵn, do một ban giám khảo chuyên môn đưa ra, có văn bản ghi lại. Vì vậy quy định dùng giải như một tiêu chí đếm được.
Điều đó cũng có nghĩa giải thưởng không phải là tất cả. Nó là ngưỡng để hồ sơ được xem xét nghiêm túc, chứ không tự động làm hồ sơ qua. Hai người cùng số giải, người có bản kê vai, tác phẩm dày dặn và nhận xét chuyên môn rõ ràng vẫn có lợi thế hơn.
Mỗi loại hình có hệ thống liên hoan riêng: sân khấu có liên hoan, hội diễn theo loại hình và toàn quốc; âm nhạc có cuộc thi, liên hoan thanh nhạc, nhạc cụ; múa, xiếc có liên hoan chuyên ngành; điện ảnh có liên hoan phim; nhiếp ảnh có cuộc thi, triển lãm. Danh mục sự kiện nào được tính cho hồ sơ là việc của văn bản hướng dẫn, người làm hồ sơ không tự suy.
Loại giải nào thường được kể và loại nào không
Giải tại liên hoan, hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc. Do bộ quản lý văn hoá hoặc đơn vị được giao tổ chức. Đây là nhóm được tính phổ biến nhất, với mức giải ghi rõ trên giấy chứng nhận.
Giải tại liên hoan, cuộc thi quốc tế. Thường được tính nếu sự kiện có uy tín chuyên môn và nghệ sĩ tham dự theo cử đi hoặc được phép. Cần văn bản cử đi hoặc xác nhận của cơ quan quản lý.
Giải khu vực, giải chuyên ngành. Có loại được tính, có loại không, có loại tính ở mức thấp hơn. Xem danh mục trong hướng dẫn của đợt.
Giải phong trào, không chuyên, giải do doanh nghiệp tự đặt. Thường không được tính cho danh hiệu vinh dự. Kê vào không có hại nhưng cũng không giúp, và kê nhiều quá làm loãng hồ sơ.
Danh hiệu kiểu "nghệ sĩ được yêu thích" do báo, mạng xã hội bình chọn. Không phải giải chuyên môn, không dùng làm minh chứng cho tiêu chuẩn giải thưởng.
Nguyên lý quy đổi giữa các mức giải
Quy định thường đặt ra số giải tối thiểu ở một mức nhất định, đồng thời cho phép giải mức cao hơn thay cho một số giải mức thấp hơn, và có khi cho phép giải cá nhân, giải vở, giải tiết mục được tính theo cách khác nhau. Tỷ lệ cụ thể nằm trong văn bản hiện hành, và đã từng thay đổi qua các lần sửa quy định, nên đừng dựa vào cách tính của đợt cũ.
Cách làm an toàn: kê đủ mọi giải chuyên nghiệp đã có, ghi đúng hạng mục và mức giải như trên giấy chứng nhận, rồi nhờ bộ phận thi đua của đơn vị áp bảng quy đổi của đợt hiện tại. Nghệ sĩ không nên tự cộng trừ rồi chỉ kê những giải "đủ số", vì có khi giải tưởng không cần lại là giải giúp đạt ngưỡng sau khi quy đổi.
Một điểm hay bị bỏ sót: với hồ sơ nghệ sĩ nhân dân, cách tính các giải đã dùng ở hồ sơ ưu tú có thể khác. Quy định hiện hành nói tính cả hay chỉ tính giải mới, hỏi trước rồi mới đếm.
Giấy tờ cho từng loại giải
Mỗi giải cần một minh chứng đọc được, đối chiếu được. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp.
| Loại giải | Minh chứng nên nộp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giải cá nhân tại liên hoan trong nước | Bản sao giấy chứng nhận hoặc quyết định trao giải | Ghi đúng tên kỳ liên hoan, năm, mức giải, hạng mục |
| Giải của vở, chương trình | Giấy chứng nhận của vở kèm xác nhận vai trò của nghệ sĩ | Danh sách diễn viên của vở nếu có |
| Giải quốc tế | Bản sao giấy chứng nhận, bản dịch, văn bản cử đi hoặc cho phép tham dự | Bản dịch nên có xác nhận theo hướng dẫn |
| Giải đã thất lạc giấy | Xác nhận của đơn vị tổ chức hoặc đơn vị đang lưu hồ sơ | Ảnh chụp giấy chứng nhận chỉ để tham khảo |
Bản sao nên sao từ bản gốc, có chứng thực nếu hướng dẫn yêu cầu. Bản gốc giữ ở nhà, không nộp, vì hồ sơ đã nộp thường không trả lại.
Kê giải trong báo cáo cho khỏi bị trả
Bảng kê giải là một phụ lục riêng, nằm cạnh bản kê vai. Thứ tự làm:
- Gom mọi giấy chứng nhận, quyết định trao giải; chụp lại toàn bộ để có bản lưu số.
- Lập bảng theo thời gian: năm, tên sự kiện, đơn vị tổ chức, mức giải, hạng mục, tên vai hoặc tiết mục, số trang minh chứng.
- Đánh dấu giải nào là cá nhân, giải nào là của vở hay tiết mục tập thể.
- Đưa bảng cho bộ phận thi đua áp cách quy đổi hiện hành, ghi kết quả vào một dòng cuối bảng.
- Trong báo cáo, chỉ nhắc các giải tiêu biểu và dẫn về bảng, không chép lại toàn bộ bảng.
Nếu đơn vị lập hồ sơ cho nhiều nghệ sĩ cùng đợt, nên dùng chung một mẫu bảng, để hội đồng cấp trên đọc quen mắt và đỡ hỏi lại.
Một lưu ý nhỏ nhưng hay sót: số trang minh chứng ghi trong bảng phải khớp với số trang thật sau khi đóng tập. Đóng tập xong mới điền cột này, đừng điền trước rồi chèn thêm giấy.
Đọc giấy chứng nhận cho đúng trước khi kê
Phần lớn lỗi kê giải không đến từ việc thiếu giải mà từ việc đọc sai giấy chứng nhận. Giấy chứng nhận của các kỳ liên hoan cũ có khi viết tay, có khi chỉ ghi "giải thưởng" mà không ghi mức, có khi ghi tên tiết mục mà không ghi tên người. Người làm hồ sơ cần đọc từng tờ với bốn câu hỏi: sự kiện gì, ai tổ chức, giải mức nào, trao cho ai.
Nếu tờ giấy không trả lời đủ bốn câu, cần tìm thêm văn bản bổ trợ: quyết định trao giải của ban tổ chức, danh sách đạt giải đăng trên tạp chí chuyên ngành thời đó, xác nhận của đơn vị cử đi. Văn bản bổ trợ đặt ngay sau giấy chứng nhận trong phụ lục.
Cũng cần phân biệt giải với giấy chứng nhận tham dự. Nhiều liên hoan trao giấy cho mọi tiết mục tham gia; đó là chứng nhận đã dự, không phải giải. Kê nhầm loại giấy này thành giải là lỗi hội đồng phát hiện rất nhanh và làm giảm độ tin của cả bộ hồ sơ.
Khi số giải chưa đủ: những hướng còn lại
Có những nghệ sĩ tài năng rõ ràng nhưng ít giải, vì loại hình của họ ít liên hoan, vì đơn vị ít được cử đi, hoặc vì họ làm ở vị trí ít có hạng mục giải riêng như nhạc công dàn nhạc. Với họ, việc đầu tiên là kiểm xem quy định hiện hành có cách tính riêng cho loại hình hoặc vị trí đó không. Một số văn bản có điều khoản thay thế, ví dụ tính các thành tích chuyên môn khác.
Nếu không có cách tính riêng, hướng thực tế là chờ và chủ động tạo cơ hội: đề xuất với đơn vị tham gia các kỳ liên hoan sắp tới, chuẩn bị tiết mục, vai diễn phù hợp. Đây không phải chuyện chạy giải mà là chuyện làm nghề có kế hoạch, đúng như cách các đơn vị vẫn chuẩn bị cho mỗi mùa liên hoan.
Hướng không nên đi là tìm những sự kiện trao giải dễ, nhất là sự kiện thu phí để trao giải, hoặc gom giải phong trào cho đủ đầu. Hội đồng đọc danh mục sự kiện mỗi ngày, nhận ra ngay.
Tình huống khó với giải thưởng
Giải trao cho tên đơn vị cũ. Đoàn đã đổi tên, sáp nhập. Ghi tên đơn vị như trên giấy chứng nhận, thêm chú thích tên hiện nay, kèm văn bản về việc đổi tên nếu có.
Một tiết mục đạt giải, nhiều người cùng diễn. Giải tiết mục cho nhóm. Mỗi người kê như giải tiết mục, kèm xác nhận vai trò; không ai tự kê thành giải độc diễn.
Giải ở cuộc thi mà nay không còn tổ chức. Vẫn kê nếu thời điểm đó là sự kiện chuyên nghiệp hợp lệ. Cần văn bản của thời điểm đó.
Hai giải trong cùng một kỳ liên hoan. Một người đạt cả giải cá nhân và giải của vở trong cùng kỳ. Kê cả hai trên hai dòng, nhưng cách tính có thể chỉ lấy một; để bộ phận thi đua áp quy định.
Được mời mua "giải quốc tế" để đủ số. Có những sự kiện danh nghĩa quốc tế bán giải lấy phí. Giải kiểu này không giúp hồ sơ và có thể làm hồ sơ bị nghi ngờ; nhận ra và từ chối.
Câu hỏi thường gặp
Giải liên hoan cấp tỉnh có được tính cho nghệ sĩ ưu tú không?
Tuỳ danh mục sự kiện và mức tính trong quy định hiện hành. Một số giải cấp khu vực, cấp tỉnh có thể được tính ở mức khác, số khác không được tính. Hỏi bộ phận thi đua trước khi kê.
Một huy chương vàng có bằng hai huy chương bạc không?
Quy định có cách quy đổi giữa các mức giải nhưng tỷ lệ cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành. Kê đủ giải đúng như giấy chứng nhận rồi nhờ đơn vị áp cách quy đổi của đợt, đừng tự quy.
Giải của vở mình đóng vai chính có tính cho mình không?
Giải vở được tính theo cách riêng, có khi thấp hơn giải cá nhân. Kê đúng là giải vở, kèm xác nhận mình giữ vai chính, để hội đồng áp đúng cách tính.
Giải quốc tế tự đi thi có được tính không?
Thường cần sự kiện có uy tín chuyên môn và có văn bản cử đi hoặc cho phép tham dự. Giải tự đi thi ở sự kiện thu phí để trao giải dễ bị loại; nên hỏi trước khi đưa vào hồ sơ.
Thiếu giải nhưng có nhiều vai chính thì có được xét không?
Tiêu chuẩn giải thưởng phải đạt cùng các tiêu chuẩn khác, nên vai chính nhiều không tự bù cho thiếu giải. Một số loại hình có cách tính riêng theo quy định hiện hành; hỏi đơn vị trước khi quyết định nộp.
Giấy chứng nhận ghi sai tên có dùng được không?
Nên xin văn bản đính chính hoặc xác nhận của đơn vị tổ chức. Nếu không được, nộp kèm giải trình và xác nhận của đơn vị công tác, nhưng có rủi ro bị hỏi lại.