Diễn viên múa và xiếc có tuổi diễn ngắn, nhiều người chuyển sang dạy, huấn luyện, biên đạo khi mới ngoài ba mươi. Hồ sơ nghệ sĩ ưu tú của họ vì vậy dựa vào hai phần: quãng biểu diễn với tiết mục, giải thưởng, kỹ thuật khó; và quãng truyền nghề sau đó. Quy định thường có cách tính thời gian nghề riêng cho loại hình này; số năm và cách cộng giữa biểu diễn với giảng dạy theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.
Bài viết cho diễn viên múa dân gian, múa đương đại, ba lê, diễn viên xiếc nhào lộn, tung hứng, huấn luyện thú, ảo thuật sân khấu, và cho người làm hồ sơ ở các đoàn ca múa, đoàn xiếc. Thứ tự: đặc thù nghề, tiêu chuẩn đọc theo nghề, bảng minh chứng, các bước, cách viết, tình huống khó.
Đặc thù: nghề dùng cơ thể và thời gian đếm ngược
Múa và xiếc là hai nghề mà cơ thể là nhạc cụ duy nhất. Diễn viên bắt đầu tập từ rất nhỏ, vào đoàn khi còn trẻ, và đứng ở vị trí chính trong một quãng không dài. Chấn thương có thể kết thúc quãng đó sớm hơn dự tính. Một diễn viên xiếc giỏi có khi chỉ biểu diễn tiết mục khó nhất của mình trong vài năm.
Hội đồng xét tặng hiểu điều đó. Quy định hiện hành thường có cách tính thời gian nghề phù hợp với loại hình tuổi nghề ngắn, và có thể tính cả thời gian huấn luyện, dạy nghề sau khi thôi biểu diễn. Người làm hồ sơ cần đọc đúng phần quy định dành cho loại hình này, không áp cách tính của kịch nói hay âm nhạc.
Đặc thù thứ hai là tính tập thể. Một tiết mục múa có thể có hàng chục người, một tiết mục xiếc nhào lộn có cả nhóm đỡ, nhóm bay. Giải thường trao cho tiết mục. Hồ sơ phải chỉ ra vị trí của người được đề nghị trong tiết mục: múa chính hay múa tập thể, người bay hay người đỡ chính, người chịu phần kỹ thuật khó nhất.
Tiêu chuẩn chung, đọc bằng mắt người làm múa và xiếc
Tài năng qua tiết mục và vai múa chính. Vai chính trong vở múa, vị trí múa chính trong tiết mục, vai trò trung tâm trong tiết mục xiếc. Hội đồng nhìn số lượng, độ khó và sự đánh giá của giới chuyên môn.
Kỹ thuật khó đã thực hiện. Với xiếc, các động tác có độ khó cao, được ban giám khảo liên hoan ghi nhận; với múa, những vai đòi hỏi kỹ thuật đặc biệt. Cần biên bản, nhận xét hoặc giấy chứng nhận ghi rõ.
Giải tại liên hoan chuyên nghiệp. Liên hoan múa, liên hoan xiếc trong nước và quốc tế. Cách tính giải tiết mục cho cá nhân theo quy định hiện hành.
Thời gian nghề tính theo loại hình. Gồm quãng biểu diễn và, tuỳ quy định, quãng huấn luyện, giảng dạy, biên đạo sau đó. Không tự cộng; hỏi bộ phận thi đua.
Truyền nghề. Huấn luyện lớp diễn viên trẻ, dựng tiết mục mới cho đoàn, dạy ở trường nghệ thuật. Với người thôi diễn sớm, đây thường là phần nặng ký nhất của hồ sơ.
Minh chứng mạnh và yếu cho hai quãng nghề
Hai quãng của người làm múa, xiếc cần hai loại minh chứng khác nhau. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp.
| Quãng nghề | Minh chứng thuyết phục | Minh chứng yếu |
|---|---|---|
| Biểu diễn | Quyết định phân vai, chương trình có tên vị trí, giấy chứng nhận giải ghi rõ tiết mục và người diễn chính | Ảnh biểu diễn không chú thích, bài báo đưa tin chung |
| Kỹ thuật khó | Nhận xét của ban giám khảo, biên bản duyệt tiết mục của hội đồng nghệ thuật đơn vị | Lời tự mô tả độ khó |
| Huấn luyện, dạy nghề | Quyết định phân công huấn luyện, danh sách học viên có xác nhận, tiết mục do học trò diễn đạt giải | Nói chung là có dạy diễn viên trẻ |
| Biên đạo, dựng tiết mục | Quyết định giao dựng tiết mục, chương trình ghi tên người dựng | Tiết mục dựng chung không phân rõ vai trò |
Diễn viên múa, xiếc thường giữ nhiều ảnh, ít giấy tờ. Ảnh có ích để nhớ lại năm và tiết mục, nhưng cần đem đối chiếu với lưu trữ của đoàn để xin xác nhận thành văn bản.
Các bước chuẩn bị cho người đã chuyển sang dạy
Phần lớn diễn viên múa, xiếc được đề nghị khi đã thôi biểu diễn. Thứ tự làm hồ sơ hợp lý:
- Tách đời nghề thành hai quãng: biểu diễn và huấn luyện, dạy nghề; ghi mốc chuyển bằng quyết định phân công.
- Ở quãng biểu diễn, kê tiết mục, vai, giải theo từng năm, kèm vị trí của mình trong tiết mục.
- Ở quãng dạy nghề, kê lớp đã dạy, tiết mục đã dựng, học trò đạt giải, kèm xác nhận.
- Nhờ bộ phận thi đua tính thời gian nghề và quy đổi giải theo quy định hiện hành cho loại hình.
- Viết báo cáo, nộp qua các cấp hội đồng; cả đợt thường khoảng một năm hoặc hơn, theo kế hoạch từng đợt.
Nếu chuyển sang dạy ở trường nghệ thuật thuộc ngành khác quản lý, cần xác nhận của cả đoàn cũ và trường, để hai quãng nối liền và hội đồng không thấy khoảng trống.
Viết hai quãng nghề thành một đường liền
Lỗi hay gặp là báo cáo viết quãng biểu diễn rất kỹ rồi bỏ lửng phần sau, như thể nghề đã dừng. Với múa và xiếc, quãng dạy nghề là sự tiếp nối, và nên được viết với cùng sự cụ thể.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Trong hơn mười năm biểu diễn, anh giữ vị trí người bay chính trong tiết mục nhào lộn trên không của đoàn, tiết mục đạt giải tại liên hoan xiếc chuyên nghiệp toàn quốc và được mời biểu diễn giao lưu ở nước ngoài. Sau một chấn thương vai, anh chuyển sang huấn luyện; từ đó anh dựng mới nhiều tiết mục cho lớp diễn viên trẻ, trong đó có tiết mục do học trò của anh biểu diễn đạt giải tại liên hoan kế tiếp."
Đoạn đó nối hai quãng bằng một mốc thật, cho thấy tài năng cá nhân ở quãng đầu và năng lực truyền nghề ở quãng sau. Chuyện chấn thương nêu một câu là đủ, không cần kể dài.
Tình huống khó của nghề múa, xiếc
Thôi diễn rất sớm vì chấn thương. Quãng biểu diễn quá ngắn so với quy định. Hồ sơ phải dựa nhiều vào quãng huấn luyện sau đó; nếu quãng này cũng còn ngắn, nên chờ thêm.
Đoàn xiếc lưu diễn, giấy tờ rải rác. Cần gom quyết định cử đi, hợp đồng biểu diễn, xác nhận của đơn vị quản lý; không dựa vào ảnh và lời kể.
Làm cho đơn vị nghệ thuật ngoài công lập. Cần tìm hiểu đường đề nghị qua cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh hoặc hội nghề nghiệp, và giữ giấy tờ thời gian nghề thật chặt.
Giải tiết mục tập thể đông người. Mỗi người kê đúng là giải tiết mục, nêu vị trí của mình. Người diễn chính nên có văn bản xác nhận vị trí đó.
Tên tiết mục đổi qua các năm. Một tiết mục được chỉnh sửa, đổi tên khi mang đi liên hoan. Ghi cả tên cũ và tên mới, kèm văn bản duyệt chỉnh sửa, để hội đồng không tưởng là hai tiết mục khác nhau.
Múa và xiếc: hai nghề, hai cách đánh giá
Dù chung đặc thù tuổi nghề ngắn, múa và xiếc được đánh giá theo những tiêu chí chuyên môn khác nhau. Với múa, hội đồng nhìn vào khả năng biểu cảm, xây dựng hình tượng qua động tác, độ chuẩn của kỹ thuật theo từng dòng múa: dân gian, cổ điển, ba lê, đương đại. Vai múa chính trong vở múa lớn, vai độc diễn trong tác phẩm múa ngắn được coi trọng hơn vị trí trong đội hình tập thể.
Với xiếc, độ khó kỹ thuật và độ an toàn được đặt lên hàng đầu, cùng với tính sáng tạo của tiết mục. Một tiết mục mới, kỹ thuật chưa ai làm ở đơn vị, được dàn dựng và công diễn thành công, là thành tích nặng ký. Ở mảng huấn luyện thú, hội đồng còn nhìn vào phương pháp huấn luyện và sự an toàn cho người, cho thú.
Vì vậy bản báo cáo của diễn viên múa nên dùng từ vựng của múa: vai, hình tượng, dòng múa, tác phẩm; còn diễn viên xiếc dùng từ vựng của xiếc: tiết mục, kỹ thuật, độ khó, dựng mới. Mượn khuôn của nhau là hồ sơ lệch nghề ngay từ trang đầu.
Ghi nhận những năm lưu diễn và biểu diễn đối ngoại
Diễn viên xiếc và múa thường có những quãng dài đi lưu diễn trong nước, biểu diễn phục vụ, hoặc tham gia các chương trình giao lưu văn hoá ở nước ngoài. Đây là quãng làm nghề vất vả, ít giải thưởng, nhưng cho thấy sự bền bỉ và độ chín của tiết mục khi được diễn hàng trăm suất.
Trong hồ sơ, những quãng này nên được ghi có chừng mực: một vài dòng tổng hợp số đợt, thời gian, tính chất chương trình, kèm quyết định cử đi hoặc xác nhận của đơn vị. Không cần kê từng suất diễn. Với biểu diễn ở nước ngoài, nên có văn bản cử đi của cơ quan quản lý, vì đó là thứ hội đồng tin hơn ảnh chụp hay vé máy bay.
Một điểm hay bị bỏ qua: những chuyến lưu diễn dài có khi làm đứt quãng việc tham gia liên hoan, khiến số giải ít. Báo cáo có thể giải thích ngắn gọn điều đó, nhưng không thay được tiêu chuẩn giải thưởng; quy định hiện hành có cách xử lý riêng hay không, hỏi cơ quan thi đua.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên múa nghỉ diễn sớm có được đề nghị nghệ sĩ ưu tú không?
Có thể, vì quy định thường có cách tính thời gian nghề riêng cho loại hình tuổi nghề ngắn và có thể tính cả quãng huấn luyện, giảng dạy. Cách tính cụ thể theo quy định hiện hành.
Thời gian dạy ở trường nghệ thuật có được cộng vào thời gian nghề không?
Tuỳ quy định hiện hành cho từng loại hình. Hỏi bộ phận thi đua của đơn vị trước khi cộng năm, và chuẩn bị giấy tờ cho cả hai quãng để hội đồng tự tính.
Giải tiết mục xiếc có tính cho người bay chính không?
Giải tiết mục được tính theo cách riêng cho cá nhân. Người diễn chính nên có văn bản xác nhận vị trí trong tiết mục để hội đồng áp cách tính phù hợp.
Biên đạo múa nên làm hồ sơ như diễn viên hay như đạo diễn?
Nếu phần lớn thành tích là tác phẩm dàn dựng thì hồ sơ đi theo hướng biên đạo, kê tác phẩm và kết quả công diễn. Nếu có cả quãng biểu diễn dài thì kê cả hai, ghi rõ mốc chuyển.
Học trò đạt giải có giúp hồ sơ của người huấn luyện không?
Đó là minh chứng tốt cho phần truyền nghề nếu có giấy tờ cho thấy người huấn luyện trực tiếp dựng hoặc dạy tiết mục. Giải vẫn là của học trò, chỉ dùng làm bằng chứng đào tạo.
Có cần nộp video tiết mục không?
Tuỳ hướng dẫn từng đợt. Nếu được phép, chọn tiết mục tiêu biểu thấy rõ vị trí của người được đề nghị, tệp mở được trên máy khác, đặt tên theo tiết mục và năm.