Nhạc công trong dàn nhạc vẫn đủ điều kiện đề nghị nghệ sĩ ưu tú nếu đạt các tiêu chuẩn chung, nhưng hồ sơ phải chỉ ra được phần việc của riêng mình: vị trí bè trưởng hoặc bè chính, các lần độc tấu, hoà tấu nhỏ, giải tại cuộc thi nhạc cụ, và vai trò trong những chương trình lớn của đơn vị. Số năm hoạt động nghề, số giải và cách tính giải tập thể theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.
Bài dành cho nhạc công dàn nhạc giao hưởng, dàn nhạc dân tộc, dàn nhạc của đoàn sân khấu, ca sĩ hợp xướng, và cho người làm hồ sơ ở các đoàn ca múa nhạc. Đi từ cái khó riêng của nghề chơi trong tập thể, qua tiêu chuẩn, giấy tờ, các bước, cách viết, tới những chỗ hay bị trả.
Cái khó riêng của người chơi trong tập thể
Khán giả nhớ ca sĩ đơn ca, nhớ diễn viên vai chính, ít ai nhớ người kéo viola hàng thứ hai hay người gõ trống trong dàn nhạc của một vở cải lương. Hội đồng xét tặng thì hiểu rằng không có những người đó thì không có buổi diễn, nhưng họ vẫn cần minh chứng cá nhân để phân biệt người này với người kia cùng dàn.
Giải thưởng của âm nhạc tập thể thường trao cho dàn nhạc, cho chương trình, cho tác phẩm. Nhạc công nhận được giải cá nhân chủ yếu qua các cuộc thi độc tấu, hoà tấu nhỏ, hoặc hạng mục nhạc công xuất sắc trong liên hoan sân khấu nếu có. Vì vậy đường hồ sơ của nhạc công thường dài hơn và cần chuẩn bị kỹ hơn.
Điều quan trọng nhất cần làm rõ là vị trí trong dàn theo từng giai đoạn. Một nhạc công giữ vị trí bè trưởng nhiều năm, chịu trách nhiệm tập bè, sửa ngón cho người trẻ, là người có vai trò nghề nghiệp khác với người chơi tutti. Vị trí đó phải có văn bản phân công, không chỉ là lời kể.
Tiêu chuẩn tài năng, đọc theo nghề chơi nhạc
Vị trí trong dàn. Bè trưởng, bè phó, nhạc công chính của một nhạc cụ trong dàn nhạc dân tộc, người đệm chính cho một loại hình sân khấu. Mỗi vị trí cần quyết định phân công hoặc xác nhận của đơn vị.
Độc tấu và hoà tấu thính phòng. Số lần độc tấu với dàn nhạc, độc tấu trong chương trình hoà nhạc, các buổi hoà tấu nhỏ. Đây là chỗ thể hiện tài năng cá nhân rõ nhất.
Giải tại cuộc thi chuyên nghiệp. Cuộc thi nhạc cụ, thanh nhạc, liên hoan âm nhạc chuyên nghiệp trong nước và quốc tế; danh mục cuộc thi được tính và cách quy đổi theo quy định hiện hành.
Tác phẩm trình diễn lần đầu. Nhạc công từng trình diễn lần đầu tác phẩm mới của nhạc sĩ, nhất là phần độc tấu viết riêng cho mình, là minh chứng có trọng lượng nếu có chương trình, văn bản xác nhận.
Truyền nghề. Dạy nhạc cụ cho lớp trẻ của đoàn, tham gia giảng dạy ở trường nghệ thuật, viết bài tập, soạn chuyển cho nhạc cụ. Cần quyết định phân công hoặc xác nhận.
Giấy tờ cho hồ sơ nhạc công
Ngoài bản khai, báo cáo thành tích và giấy tờ thời gian nghề như mọi hồ sơ, nhạc công nên chuẩn bị riêng những thứ sau.
| Giấy tờ | Lấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Quyết định phân công bè trưởng, nhạc công chính | Phòng tổ chức của đơn vị | Ghi đủ các giai đoạn, kể cả khi đổi vị trí |
| Chương trình hoà nhạc có tên người độc tấu | Lưu trữ của đơn vị, bản in giữ ở nhà | Bản in chỉ là bổ trợ, nên kèm xác nhận của đơn vị |
| Giấy chứng nhận giải cuộc thi | Ban tổ chức cuộc thi | Ghi đúng hạng mục: độc tấu, hoà tấu, nhạc cụ |
| Xác nhận trình diễn lần đầu tác phẩm | Đơn vị tổ chức buổi diễn hoặc nhạc sĩ | Nêu rõ phần độc tấu do ai đảm nhận |
| Bản ghi âm, ghi hình tiết mục tiêu biểu | Kho lưu của đơn vị hoặc đài phát sóng | Chỉ nộp khi hướng dẫn yêu cầu hoặc cho phép |
Nhạc công hay giữ chương trình in của các buổi hoà nhạc như kỷ niệm. Đó là nguồn rất tốt để dựng lại bản kê, nhưng nên đem đối chiếu với lưu trữ của đơn vị để xin xác nhận, vì bản in không có giá trị như một văn bản.
Các bước làm hồ sơ cho một nhạc công
Đường đi qua các cấp giống mọi hồ sơ nghệ sĩ; dưới đây là phần việc riêng nên làm sớm:
- Dựng lại bảng vị trí trong dàn theo từng năm, đối chiếu với quyết định phân công.
- Liệt kê các lần độc tấu, hoà tấu nhỏ, trình diễn lần đầu, kèm chương trình hoặc xác nhận.
- Gom giấy chứng nhận giải, nhờ bộ phận thi đua áp cách tính hiện hành cho giải cá nhân và giải tập thể.
- Viết báo cáo, nhờ nhạc trưởng hoặc trưởng dàn đọc góp ý phần chuyên môn.
- Nộp qua hội đồng cấp cơ sở, rồi cấp tỉnh hoặc bộ, ngành, rồi hội đồng cấp nhà nước; cả đợt thường khoảng một năm hoặc hơn.
Nhạc trưởng, trưởng dàn là người hiểu rõ nhất vai trò của từng nhạc công. Một bản nhận xét chuyên môn do họ viết, có đơn vị xác nhận, thường được hội đồng đọc kỹ hơn một bản nhận xét hành chính chung.
Viết về vai trò trong dàn mà không nhạt
Khó nhất là viết cho hội đồng thấy giá trị của những năm chơi trong dàn. Câu "luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ biểu diễn" đúng nhưng không nói gì. Hãy nói việc: giữ vị trí nào, phụ trách tập bè ra sao, những chương trình lớn nào có phần bè của mình nổi lên, có độc tấu nào.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Anh giữ vị trí nhạc công chính đàn nhị trong dàn nhạc của đoàn suốt gần hai mươi năm, trực tiếp tập bè cho các nhạc công trẻ trước mỗi vở dàn dựng mới. Anh độc tấu cùng dàn nhạc trong nhiều chương trình hoà nhạc của đơn vị, trong đó có tác phẩm viết riêng cho đàn nhị được trình diễn lần đầu. Anh đạt giải cá nhân tại cuộc thi nhạc cụ dân tộc chuyên nghiệp và giải nhạc công tại liên hoan sân khấu."
Đoạn đó cho hội đồng thấy ba lớp: vị trí lâu năm, vai trò dạy bè, và tài năng cá nhân qua độc tấu, giải. Mỗi lớp đều có giấy tờ đi kèm trong phụ lục.
Những chỗ hồ sơ nhạc công hay bị trả
Kê giải của dàn nhạc như giải cá nhân. Giải trao cho chương trình hay dàn nhạc phải kê đúng là giải tập thể. Cách tính cho cá nhân theo quy định hiện hành.
Không chứng minh được vị trí bè. Chỉ viết "bè trưởng" mà không có quyết định phân công. Đơn vị cũ không còn lưu thì xin xác nhận của người phụ trách thời đó, có đơn vị đóng dấu.
Thời gian nghề đứt quãng. Nhạc công làm tự do một thời gian, chơi cho nhiều đơn vị theo hợp đồng ngắn. Cần gom đủ hợp đồng, xác nhận của từng nơi để nối các quãng.
Báo cáo viết như của ca sĩ. Mượn khuôn báo cáo của người đơn ca, kê "vai diễn" thay vì vị trí và tiết mục. Hội đồng chuyên ngành âm nhạc nhận ra ngay.
Kê quá nhiều buổi diễn thường kỳ. Liệt kê hàng trăm suất diễn thường kỳ làm phụ lục dày mà không nói lên tài năng. Nên gom thành một dòng tổng có xác nhận, dành chỗ cho độc tấu và giải.
Nhạc cụ dân tộc và giao hưởng: điểm nhấn khác nhau
Nhạc công nhạc cụ dân tộc và nhạc công giao hưởng cùng làm hồ sơ nghệ sĩ ưu tú, nhưng hội đồng chuyên ngành đọc hai loại hồ sơ với con mắt khác nhau. Với nhạc cụ dân tộc, người ta chú ý tới khả năng giữ ngón đàn, lối chơi truyền thống của nhạc cụ, khả năng đệm cho các loại hình sân khấu và hát dân gian, và việc truyền lại những bài bản cổ cho lớp sau. Một nhạc công thuộc nhiều bài bản ít người còn chơi, dạy lại được cho học trò, có ghi âm lưu trữ, là điểm mạnh nên nói rõ.
Với giao hưởng, hội đồng nhìn vào vị trí trong dàn theo chuẩn của dàn nhạc, số lần độc tấu với dàn, tác phẩm đã trình diễn, sự tham gia các chương trình hoà nhạc lớn, các buổi biểu diễn thính phòng, và giải tại cuộc thi nhạc cụ có uy tín. Phần soạn chuyển, biên soạn tài liệu giảng dạy cũng được tính như đóng góp chuyên môn.
Người chơi cả hai, chẳng hạn nhạc công đàn tranh tham gia các dự án hoà tấu với dàn nhạc giao hưởng, nên kê đủ cả hai mảng nhưng chọn một mảng làm trọng tâm của báo cáo, khớp với hội đồng chuyên ngành sẽ đọc hồ sơ.
Giữ sổ nghề từ sớm để khỏi dựng lại về sau
Phần lớn công sức làm hồ sơ của nhạc công dồn vào việc dựng lại quá khứ: năm nào độc tấu, chương trình nào, ở đâu, ai chỉ huy. Trí nhớ sau hai mươi năm rất không đáng tin, còn lưu trữ của đơn vị thì thất lạc dần qua các lần chuyển trụ sở.
Cách đơn giản nhất là giữ một sổ nghề ngay từ khi vào đoàn. Mỗi lần có buổi diễn đáng kể, ghi một dòng: ngày, chương trình, tác phẩm, vị trí của mình, có độc tấu không, ai chỉ huy, đơn vị tổ chức. Giữ kèm chương trình in và chụp lại. Mỗi khi có quyết định phân công, giấy chứng nhận giải, giấy mời, lưu một bản sao vào cùng thư mục.
Sổ nghề không phải là minh chứng chính thức, nhưng khi tới lúc làm hồ sơ, nó giúp tìm đúng văn bản trong lưu trữ của đơn vị, đúng năm, đúng chương trình. Cán bộ tổ chức của các đoàn ca múa nhạc có thể khuyến khích nhạc công trẻ giữ sổ như vậy, coi như một việc nghề bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc công dàn nhạc có được phong nghệ sĩ ưu tú không?
Được, nếu đạt đủ các tiêu chuẩn chung về phẩm chất, tài năng, thời gian hoạt động nghề và giải thưởng theo quy định hiện hành. Hồ sơ cần chứng minh rõ vai trò cá nhân trong dàn và các lần độc tấu.
Giải của dàn nhạc có tính cho từng nhạc công không?
Giải tập thể được tính theo cách riêng, thường khác giải cá nhân. Kê đúng là giải tập thể, nêu vị trí của mình, rồi để bộ phận thi đua áp cách tính của đợt.
Nhạc công đệm cho sân khấu truyền thống làm hồ sơ thế nào?
Kê vị trí trong dàn nhạc của đoàn, các vở đã đệm chính, giải nhạc công tại liên hoan sân khấu nếu có, và việc dạy nhạc cụ cho lớp sau. Bản nhận xét của trưởng dàn rất có ích.
Ca sĩ hợp xướng có giống nhạc công trong dàn không?
Khá giống: cần chứng minh vị trí bè, các phần lĩnh xướng, đơn ca, và giải cá nhân tại cuộc thi thanh nhạc. Chỉ tham gia hợp xướng mà không có phần cá nhân thì hồ sơ khó đạt tiêu chuẩn tài năng.
Dạy nhạc cụ ở trường nghệ thuật có được tính không?
Thường được ghi nhận như minh chứng truyền nghề. Thời gian giảng dạy có tính vào thời gian hoạt động nghề hay không tuỳ quy định hiện hành; hỏi trước khi cộng năm.
Có cần nộp bản ghi âm độc tấu không?
Tuỳ hướng dẫn từng đợt. Nếu được phép, chọn vài tiết mục độc tấu tiêu biểu ở các giai đoạn khác nhau, chất lượng tiếng tốt, ghi rõ tên tác phẩm, năm và đơn vị biểu diễn.