XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Truyền dạy nghề khi xét nghệ nhân: học trò, lớp dạy và cách ghi lại cho hội đồng thấy

Tiêu chuẩn truyền dạy trong hồ sơ nghệ nhân ưu tú, nhân dân: học trò thế nào thì được tính, tổ chức lớp dạy, sổ ghi chép, video buổi học và xác nhận của người học.

An elderly man in profile turned away, teaching three teenagers to weave bamboo strips on mats in a shaded yard, soft morning daylight, low angle from the side

Trong hồ sơ nghệ nhân, truyền dạy là tiêu chuẩn hay bị viết mỏng nhất mà lại được hội đồng soi kỹ nhất. Học trò được tính khi việc học có thật, kéo dài đủ để thành nghề, và người học hiện tự thực hành được; minh chứng tốt là sổ ghi chép buổi dạy, video buổi học, sản phẩm hoặc tiết mục của học trò và xác nhận của chính họ.

Bài dành cho nghệ nhân đang chuẩn bị đề nghị danh hiệu vài năm tới, cho người làm hồ sơ giúp và cán bộ văn hoá muốn hỗ trợ mở lớp. Bài đi từ lý do tiêu chuẩn này nặng, sang học trò thế nào được tính, cách tổ chức và ghi chép, bảng minh chứng, đoạn mẫu, và các tình huống như dạy trong nhà hay học trò bỏ nghề. Số học trò, thời gian dạy tối thiểu ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Vì sao hội đồng soi kỹ phần truyền dạy

Danh hiệu nghệ nhân không chỉ ghi nhận một người giỏi. Nó ghi nhận một người mà nhờ họ, di sản hoặc nghề có thể đi tiếp sang thế hệ sau. Nghệ nhân giỏi đến mấy mà không ai học được thì di sản vẫn đứng trước nguy cơ mất khi người đó không còn. Vì thế ở cả nhánh di sản lẫn nhánh thủ công mỹ nghệ, truyền dạy đều là một trụ riêng.

Phần này cũng là chỗ dễ "làm đẹp" nhất, nên hội đồng soi kỹ. Một danh sách hai mươi học trò ghi tên trơn, không ai xác nhận, không có video, không có sản phẩm, đọc lên là biết yếu. Một danh sách năm người, mỗi người có ghi học từ khi nào, học những gì, giờ làm được gì, có video và chữ ký, lại thuyết phục hơn nhiều.

Với danh hiệu nghệ nhân nhân dân, yêu cầu còn cao hơn: hội đồng muốn thấy học trò đã tự dạy tiếp, tức là nghệ nhân không chỉ truyền nghề mà còn tạo ra người truyền nghề. Nếu đang nhắm tới mức đó, nên chú ý ngay từ bây giờ tới việc đào sâu cho một vài học trò giỏi nhất.

Ở nhánh thủ công mỹ nghệ, phần này thường gọi là đào tạo thợ và được đếm khá kỹ: bao nhiêu thợ đã ra nghề, đang làm ở đâu, làm được những sản phẩm gì. Ở nhánh di sản, trọng tâm nghiêng về việc giữ đúng cách làm, lối hát, tri thức gốc khi truyền lại. Hai cách nhìn khác nhau, nên minh chứng cũng nên chọn cho hợp nhánh mình nộp.

Học trò thế nào thì được tính

Học có thật. Người học biết rõ mình là học trò của nghệ nhân, kể lại được học từ khi nào, học những gì. Học trò mà không biết mình là học trò thì không nên ghi.

Học đủ để thành nghề. Dự một buổi tham quan, một lớp trải nghiệm vài giờ không phải học nghề. Thời gian học tối thiểu, nếu văn bản có quy định, ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Hiện tự thực hành được. Học trò làm được sản phẩm, hát được bài, diễn được tiết mục mà không cần thầy kèm. Đây là điều kiện quan trọng nhất.

Đã học được phần khó. Học trò chỉ làm công đoạn dễ, hát vài bài phổ biến thì giá trị thấp hơn học trò nắm được phần khó, phần hiếm của di sản.

Con cháu trong nhà vẫn tính. Truyền nghề trong gia đình là con đường giữ nghề tự nhiên nhất. Con cháu được tính như mọi học trò khác nếu đáp ứng các điều trên.

Tổ chức lớp và ghi chép từ bây giờ

Nhiều nghệ nhân dạy nghề cả đời mà không có một dòng ghi chép nào, tới lúc làm hồ sơ mới đi tìm lại học trò cũ. Nếu bạn đang nghĩ tới danh hiệu vài năm tới, cách tốt nhất là bắt đầu ghi từ bây giờ, kể cả với những buổi dạy trong nhà.

Một cuốn sổ đơn giản là đủ: mỗi buổi ghi ngày, ai học, học gì, học trò tiến bộ tới đâu. Mỗi học trò có một trang riêng ghi ngày bắt đầu học, các phần đã học, phần đã làm được. Cuối mỗi năm chụp ảnh hoặc quay video học trò làm thử một sản phẩm, một bài. Sau vài năm, cuốn sổ và loạt video đó là minh chứng mà không xác nhận nào thay được.

Nếu được cấp xã hoặc nhà văn hoá thôn hỗ trợ mở lớp, nên xin văn bản cho phép hoặc ghi nhận việc mở lớp, danh sách người học, và cuối khoá có biên bản đánh giá. Lớp có văn bản của cơ quan địa phương giúp hội đồng thấy việc truyền dạy được tổ chức nghiêm túc. Nếu dạy ở trường học theo dạng ngoại khoá, xin xác nhận của nhà trường về thời gian, số buổi, nội dung, không cần nêu tên trường trong báo cáo công khai.

Tạo ra người dạy tiếp, không chỉ người làm được

Có một khác biệt lớn giữa học trò làm được và học trò dạy được. Người làm được giữ nghề cho chính mình. Người dạy được giữ nghề cho cả thế hệ sau. Hội đồng xét danh hiệu, nhất là mức nhân dân, đặc biệt chú ý tới lớp học trò thứ hai này.

Để có người dạy tiếp, nghệ nhân cần làm thêm vài việc ngoài dạy nghề. Thứ nhất là giảng cái lý: vì sao làm thế này, sai ở đâu thì hỏng ra sao, để học trò không chỉ bắt chước mà hiểu. Thứ hai là cho học trò giỏi nhất kèm người mới dưới mắt mình, chỉnh cách học trò dạy lại. Thứ ba là giao hẳn cho học trò đứng một lớp nhỏ, nghệ nhân chỉ ngồi xem và góp ý sau buổi.

Những bước đó đều nên được ghi lại: sổ ghi chép ghi rõ buổi nào học trò đứng dạy, video một buổi học trò dạy người mới, xác nhận của người mới học. Sau vài năm, hồ sơ có được một chuỗi ba thế hệ: nghệ nhân, học trò, học trò của học trò. Chuỗi đó là thứ chứng minh mạnh nhất rằng di sản đã có đường đi tiếp, và cũng là điều nghệ nhân có thể tự hào hơn cả danh hiệu.

Minh chứng truyền dạy theo mức thuyết phục

Bảng xếp minh chứng từ mạnh tới yếu để biết nên dồn công vào đâu:

Minh chứngVì sao thuyết phụcGhi chú
Video học trò tự làm, tự diễn không có thầyChứng minh học trò đã thành nghềQuay trọn, ghi ngày
Sản phẩm, tiết mục của học tròKết quả đo đượcGhi rõ do học trò nào làm
Sổ ghi chép buổi dạy nhiều nămCho thấy truyền dạy liên tụcGhi đều, không viết bù một lần
Video buổi dạyThấy cách thầy truyền nghềThấy rõ thầy chỉnh trò
Xác nhận của học tròNgười học tự khẳng địnhGhi học gì, từ khi nào, làm được gì
Xác nhận của nơi mở lớpBên thứ ba ghi nhậnCấp xã, nhà văn hoá thôn, nhà trường
Danh sách tên trơnYếu, khó kiểm chứngChỉ dùng kèm minh chứng khác

Không cần có đủ mọi dòng. Một hồ sơ có video học trò tự làm và xác nhận của học trò đã vững hơn nhiều hồ sơ có danh sách dài mà thiếu hai thứ đó.

Đoạn mẫu viết phần truyền dạy

Phần truyền dạy nên viết theo từng nhóm học trò, mỗi nhóm một đoạn ngắn, có số, có tên phần đã học, có kết quả. Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Từ khi nghỉ làm ở hợp tác xã, bà dạy nghề thêu tay tại nhà vào các buổi chiều. Theo sổ ghi chép của bà, đã có mười chín người theo học trên một năm. Trong đó sáu người thêu được trọn các mẫu cổ của nghề, kể cả kiểu thêu hai mặt mà hiện ít người trong xã còn làm; hai người đã tự nhận dạy cho người mới. Video sáu học trò tự thêu và xác nhận của từng người được gửi kèm hồ sơ."

Đoạn mẫu không ghi "đã truyền dạy cho hàng trăm người", mà tách rõ ba tầng: người theo học, người thành nghề, người tự dạy tiếp. Ba tầng đó cho hội đồng thấy truyền dạy có chiều sâu. Số liệu phải khớp với sổ ghi chép và xác nhận; nếu sổ ghi mười chín thì báo cáo ghi mười chín, không làm tròn lên.

Tình huống hay gặp với phần truyền dạy

Học trò đã bỏ nghề. Nhiều người học xong rồi đi làm việc khác. Vẫn có thể ghi họ là người đã học, nhưng nên tách khỏi nhóm học trò hiện thực hành, và trọng tâm hồ sơ là những người còn làm.

Học trò ở xa, khó xin xác nhận. Có thể xin xác nhận qua cấp xã nơi học trò đang sống, hoặc nhờ học trò tự viết và có người làm chứng. Video học trò làm nghề tại nơi ở mới cũng là minh chứng tốt.

Chỉ dạy trong nhà, không có lớp. Không sao. Ghi lại việc dạy trong nhà với các mốc thời gian, quay video con cháu thực hành, xin xác nhận của khu dân cư.

Học trò đã nổi tiếng hơn thầy. Vẫn ghi đúng quan hệ thầy trò và phần đã học, không phóng đại công thầy, không hạ thấp công trò. Xác nhận của học trò sẽ nói lên điều đó.

Danh sách học trò vay từ lớp chung. Lớp nhiều nghệ nhân cùng dạy thì mỗi người chỉ ghi học trò mình trực tiếp dạy phần nào. Ghi trùng giữa hai hồ sơ dễ làm cả hai bị nghi.

Nghệ nhân yếu sức, không còn đứng lớp. Việc truyền dạy có thể vẫn tiếp tục theo cách nhẹ hơn: ngồi xem học trò làm và góp ý, kể lại cái lý của nghề cho học trò ghi chép. Ghi lại những buổi như vậy bằng sổ và video; đó vẫn là truyền dạy có thật, và báo cáo nên nói rõ hình thức đã thay đổi vì sức khoẻ.

Câu hỏi thường gặp

Cần bao nhiêu học trò để đủ tiêu chuẩn nghệ nhân ưu tú?

Số học trò tối thiểu, nếu có, được quy định trong văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi theo thời kỳ. Hãy tra văn bản hiện hành. Điều hội đồng chú ý hơn là học trò có thật và tự thực hành được.

Học sinh học ngoại khoá vài buổi có được tính là học trò không?

Thường không nên tính là học trò thành nghề, vì vài buổi chưa đủ để thực hành độc lập. Có thể ghi như hoạt động giới thiệu di sản cho thế hệ trẻ, tách khỏi danh sách học trò chính.

Học trò có cần ký xác nhận không?

Nên có. Xác nhận của học trò ghi học từ khi nào, học những gì, hiện làm được tới đâu là một trong những minh chứng mạnh nhất cho phần truyền dạy.

Sổ ghi chép viết lại sau một lần có được không?

Sổ viết lại một lần trước khi nộp ít giá trị vì không phản ánh việc ghi liên tục. Nếu chưa có sổ, nên nói thật và dựa vào xác nhận, video, đồng thời bắt đầu ghi đều từ bây giờ.

Dạy miễn phí hay thu học phí có ảnh hưởng tới hồ sơ không?

Danh hiệu xét việc truyền dạy có thật và có kết quả, không xét hình thức thu hay không thu. Ghi trung thực cách tổ chức lớp, thời gian học và kết quả của người học là đủ.

Học trò tự dạy tiếp thì chứng minh thế nào?

Xác nhận của nơi học trò mở lớp, danh sách người học của học trò, video buổi học do học trò đứng dạy và xác nhận của học trò về việc đã học từ nghệ nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138