Nghệ nhân nhân dân là mức danh hiệu vinh dự cao nhất dành cho người nắm giữ di sản văn hoá phi vật thể hoặc nghề thủ công mỹ nghệ, thường xét cho người đã được phong nghệ nhân ưu tú. Điểm khác không nằm ở chỗ giỏi hơn một chút, mà ở tầm ảnh hưởng: di sản nhờ người đó mà được giữ rộng hơn, lớp học trò của người đó đã trở thành người giữ nghề, và đóng góp sau lần phong trước là rõ ràng.
Bài dành cho nghệ nhân ưu tú đang nghĩ tới bước tiếp theo, cho gia đình và cán bộ văn hoá đang cân nhắc có nên đề nghị trong đợt tới. Bài đi từ ý nghĩa của mức danh hiệu, sang những gì cần có thêm so với lần trước, rồi cách chứng minh tầm ảnh hưởng, quy trình, và lúc nào nên chờ thêm. Thời gian, tỷ lệ, điều kiện số đều ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.
Một danh hiệu đo tầm ảnh hưởng
Khi xét nghệ nhân ưu tú, câu hỏi của hội đồng là: người này có thật sự nắm giữ, thực hành và truyền dạy di sản không. Khi xét nghệ nhân nhân dân, câu hỏi chuyển thành: nếu không có người này, di sản đó sẽ mất đi bao nhiêu. Một người hát giỏi trong xã là nghệ nhân ưu tú. Một người mà nhờ họ, một làn điệu tưởng mất được khôi phục, được dạy lại cho nhiều lớp, có người kế tục ở nhiều nơi, thì mới bắt đầu chạm tới mức nhân dân.
Vì vậy hồ sơ nghệ nhân nhân dân không nên là bản phóng to của hồ sơ ưu tú. Thêm số năm, thêm học trò là chưa đủ. Phải cho thấy một bước chuyển về chất: từ người giữ nghề sang người làm cho nghề có thể tiếp tục mà không phụ thuộc vào riêng mình.
Danh hiệu này cũng tồn tại ở nhánh nghề thủ công mỹ nghệ với tiêu chí riêng, nghiêng về sản phẩm, mẫu mã và đào tạo thợ. Phần lớn nguyên lý dưới đây áp được cho cả hai nhánh, nhưng mẫu hồ sơ và cơ quan chủ trì khác nhau, cần hỏi đúng nơi.
Những gì cần có thêm so với lúc được phong ưu tú
Quãng thời gian sau lần phong trước. Thường có một khoảng tối thiểu từ khi được phong ưu tú tới khi được đề nghị lên mức nhân dân. Khoảng đó dài bao lâu thì ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng. Điều quan trọng là trong khoảng đó người ấy làm thêm được gì, chứ không chỉ đủ thời gian.
Học trò đã thành người giữ nghề. Ở mức ưu tú, học trò thực hành được là đủ thuyết phục. Ở mức nhân dân, hội đồng muốn thấy một vài học trò tự đứng lớp, tự dạy tiếp, hoặc chính họ đã được ghi nhận là người nắm giữ di sản.
Phạm vi lan toả rộng hơn cộng đồng gốc. Di sản được dạy ở nơi khác, được ghi chép, được giới thiệu trong chương trình giáo dục địa phương, được các nhà nghiên cứu tìm đến ghi lại với sự giúp đỡ của nghệ nhân.
Đóng góp vào việc khôi phục, sưu tầm. Những làn điệu, công đoạn, tri thức đã mai một mà nghệ nhân góp phần khôi phục là điểm rất nặng. Cần ghi rõ cái gì đã gần mất, nghệ nhân làm gì để khôi phục và bây giờ nó sống ra sao.
Giữ được tư cách sau khi được phong. Không dùng danh hiệu để thương mại sai cách, không vi phạm pháp luật, vẫn gắn với cộng đồng. Hội đồng và khu dân cư đều xem xét điều này.
So sánh nhanh hai mức danh hiệu
Bảng dưới đặt hai mức cạnh nhau theo từng mặt. Đây là cách đọc theo nguyên lý, không thay cho văn bản quy định.
| Mặt xem xét | Nghệ nhân ưu tú | Nghệ nhân nhân dân |
|---|---|---|
| Nắm giữ | Hiểu sâu, nắm được phần lớn loại hình | Nắm trọn và là người tham chiếu khi cộng đồng cần đối chiếu cái gốc |
| Thực hành | Thành thạo, còn thực hành thường xuyên | Thành thạo và được coi là mẫu mực trong loại hình |
| Truyền dạy | Đã dạy được người thực hành được | Học trò đã tự dạy tiếp, có lớp kế cận ở nhiều nơi |
| Phạm vi | Chủ yếu trong cộng đồng gốc | Lan ra ngoài cộng đồng, được ghi chép, nghiên cứu |
| Điều kiện trước | Theo quy định chung về thời gian thực hành | Thường phải là nghệ nhân ưu tú và đủ khoảng thời gian theo quy định hiện hành |
Bảng cho thấy chỗ khó của hồ sơ nhân dân: phần "phạm vi" và "học trò tự dạy" cần minh chứng ở nơi khác, người khác, chứ không chỉ trong nhà nghệ nhân. Người làm hồ sơ phải đi xa hơn để gom.
Quy trình đề nghị lên mức nhân dân
Đường đi của hồ sơ cơ bản giống lần trước, nhưng có vài điểm cần chú ý ở từng bước:
- Đối chiếu khoảng thời gian từ quyết định phong ưu tú tới đợt xét, tra kế hoạch của cơ quan văn hoá cấp tỉnh xem đã đủ chưa.
- Lấy bản sao quyết định phong nghệ nhân ưu tú, vì đây là giấy tờ nền của hồ sơ lần này.
- Viết báo cáo tập trung vào giai đoạn sau lần phong trước, phần trước đó chỉ tóm lược.
- Gom minh chứng từ học trò đã tự dạy, từ nơi khác đã mời nghệ nhân về dạy hoặc giới thiệu di sản.
- Lấy ý kiến cộng đồng và xác nhận cấp xã, rồi qua hội đồng cấp tỉnh, hội đồng chuyên ngành và hội đồng cấp nhà nước theo kế hoạch.
- Theo dõi thông báo công khai danh sách ở từng cấp để kịp bổ sung khi được yêu cầu.
Mỗi đợt xét thường kéo dài nhiều tháng, có khi trọn năm hoặc hơn, tính từ lúc nộp ở cấp xã tới khi có quyết định. Lịch từng cấp xem trong kế hoạch của đợt đó.
Viết phần đóng góp sau lần phong trước
Phần này là xương sống của hồ sơ. Nên chia theo việc, không chia theo năm. Mỗi việc trả lời ba câu: trước đó di sản ở tình trạng nào, nghệ nhân đã làm gì, bây giờ kết quả ra sao.
Đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Từ khi được phong nghệ nhân ưu tú, ông cùng con trai sưu tầm lại mười bốn bài hát đối đáp chỉ còn vài người lớn tuổi nhớ lõm bõm, ghi âm, đối chiếu lời với ba cụ trong bản và phục dựng trọn bài. Ông mở thêm hai lớp ở hai xã lân cận theo lời mời của cán bộ văn hoá. Ba học trò cũ của ông hiện đã tự mở lớp, mỗi lớp duy trì đều đặn hằng tuần; một trong ba người này đã được cộng đồng mời hát chính trong các dịp lễ của bản."
Đoạn đó nói được ba điều mà hồ sơ ưu tú không có: khôi phục cái gần mất, lan ra nơi khác, học trò thành người dạy. Tất cả phải có người xác nhận: các cụ cùng đối chiếu, cán bộ văn hoá nơi mở lớp, chính các học trò.
Gom minh chứng ở ngoài nhà nghệ nhân
Hồ sơ ưu tú phần lớn gom được ngay trong nhà và trong xóm: lời kể, sản phẩm, video, học trò quanh vùng. Hồ sơ nhân dân thì không. Phần nặng nhất nằm ở những nơi di sản đã lan tới nhờ nghệ nhân, và người làm hồ sơ phải chủ động đi lấy.
Nơi đầu tiên là các lớp do học trò tự mở. Cần xin xác nhận của người phụ trách nơi mở lớp, có thể là cán bộ văn hoá cấp xã, ban quản lý nhà văn hoá thôn, hay một trường học đã mời người dạy ngoại khoá. Xác nhận nên nói rõ lớp mở từ khi nào, sinh hoạt bao lâu một lần, người dạy học từ ai.
Nơi thứ hai là những người từng tìm đến nghệ nhân để ghi chép, sưu tầm: cán bộ bảo tàng, giảng viên, người làm tư liệu. Không cần nêu tên công trình của họ trong báo cáo, chỉ cần một văn bản xác nhận nghệ nhân đã cung cấp tư liệu, đã hát mẫu, đã giảng giải. Những xác nhận này cho thấy di sản qua tay nghệ nhân đã đi vào kho tư liệu chung, không chỉ sống trong một bản, một xóm.
Nơi thứ ba là cộng đồng ở các xã lân cận từng mời nghệ nhân về dạy, về hướng dẫn tổ chức sinh hoạt văn hoá. Một biên bản lấy ý kiến hoặc thư xác nhận của họ có sức nặng riêng, vì đó là người ngoài cộng đồng gốc thừa nhận ảnh hưởng của nghệ nhân. Gom đủ ba nguồn này thường mất vài tháng, nên khởi động sớm hơn hạn nộp nhiều.
Khi nào nên chờ thêm một đợt
Học trò mới chỉ thực hành được. Nếu chưa ai tự dạy tiếp, nên dành vài năm giúp một hai học trò mạnh nhất đứng lớp, có ghi chép, rồi mới đề nghị.
Đóng góp sau lần phong trước còn mỏng. Nếu phần lớn thành tích vẫn là những gì đã kê trong hồ sơ ưu tú, hội đồng sẽ thấy ngay. Đề nghị lúc này dễ không qua và tốn công cả hai bên.
Sức khoẻ nghệ nhân yếu. Đây là trường hợp ngược lại: nên làm sớm, ghi hình và ghi lời kể ngay khi còn có thể, vì tư liệu đó quý cho cả di sản dù kết quả xét thế nào.
Đang có tranh chấp trong cộng đồng. Nếu có bất đồng về việc ai là người giữ gốc, nên để cộng đồng và cơ quan văn hoá làm rõ trước. Ý kiến khu dân cư không thống nhất thường làm hồ sơ dừng ở cấp đầu.
Nghệ nhân đã mất. Việc truy tặng có quy định riêng và không phải lúc nào cũng áp dụng cho danh hiệu này; cần hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh. Có vướng mắc pháp lý thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Chưa là nghệ nhân ưu tú có được đề nghị thẳng nghệ nhân nhân dân không?
Thông thường danh hiệu nghệ nhân nhân dân xét cho người đã là nghệ nhân ưu tú. Có trường hợp ngoại lệ hay không phải tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của đợt xét; không nên tự suy ra từ trường hợp của người khác.
Được phong ưu tú bao lâu thì đề nghị lên nhân dân được?
Khoảng thời gian tối thiểu được quy định trong nghị định hướng dẫn. Hãy tra văn bản đang hiệu lực, đối chiếu ngày ký quyết định phong ưu tú với thời điểm đợt xét mới để biết đã đủ hay chưa.
Hồ sơ lần này có phải viết lại toàn bộ quá trình không?
Nên tóm lược quá trình trước lần phong ưu tú trong một đoạn ngắn và dành phần lớn dung lượng cho những gì làm được sau đó. Hội đồng đã có cơ sở về giai đoạn trước, cái họ cần là phần mới.
Học trò tự dạy tiếp thì minh chứng bằng gì?
Xác nhận của nơi học trò mở lớp, danh sách người học của học trò, video buổi học do học trò đứng dạy, và lời xác nhận của chính học trò về việc đã học từ nghệ nhân. Càng có bên thứ ba xác nhận càng nặng.
Nghệ nhân nhân dân có phải dừng dạy nghề không?
Không. Danh hiệu đi kèm trách nhiệm tiếp tục giữ và truyền dạy di sản trong khả năng sức khoẻ. Việc người được phong vẫn gắn với cộng đồng cũng là điều xã hội trông đợi ở danh hiệu này.
Nhánh thủ công mỹ nghệ có danh hiệu nghệ nhân nhân dân không?
Có, nhánh nghề thủ công mỹ nghệ cũng có hai mức nhân dân và ưu tú với tiêu chí riêng do cơ quan quản lý ngành nghề nông thôn hướng dẫn. Cần hỏi đúng cơ quan chủ trì của nhánh mình.