XungDanh.comXứng Danh
Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú

Nghệ nhân ưu tú tiêu chuẩn: nắm giữ, thực hành, truyền dạy được hội đồng đọc thế nào

Ba tiêu chuẩn cốt lõi của danh hiệu nghệ nhân ưu tú lĩnh vực di sản phi vật thể: nắm giữ, thực hành, truyền dạy; hội đồng nhìn vào đâu và hồ sơ hay hụt chỗ nào.

An elderly woman artisan seen from behind, guiding a young apprentice at a wooden loom in a quiet workshop yard, soft morning daylight, wide shot, faces not visible

Tiêu chuẩn của danh hiệu nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể xoay quanh ba việc: người đó nắm giữ được di sản ở mức hiểu sâu, còn thực hành được nó một cách thành thạo, và đã truyền dạy lại cho người khác. Ngoài ba trụ đó là các điều kiện chung về phẩm chất, chấp hành pháp luật và thời gian gắn bó với di sản, mà con số cụ thể phải đọc theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng.

Bài này dành cho người được cấp xã hoặc cơ quan văn hoá gợi ý làm hồ sơ, cho con cháu và cán bộ văn hoá đang giúp nghệ nhân chuẩn bị. Thứ tự đi từ vị trí của danh hiệu, sang từng tiêu chuẩn và cách hội đồng đọc nó, rồi tới bảng minh chứng, các bước chuẩn bị, đoạn mẫu mô tả tài năng và những chỗ hồ sơ hay hụt. Bài không liệt kê người đã được phong và không ghi số năm, số học trò cứng.

Danh hiệu nghệ nhân ưu tú đứng ở đâu

Nghệ nhân ưu tú là danh hiệu vinh dự nhà nước, không phải danh hiệu thi đua. Nó không thưởng cho một năm làm tốt mà ghi nhận cả một quá trình người đó giữ một loại hình di sản sống trong cộng đồng: một làn điệu dân ca, một nghề làm tay, một bộ tri thức về mùa vụ, một lối diễn xướng. Trên nó là danh hiệu nghệ nhân nhân dân, thường xét cho người đã là nghệ nhân ưu tú và có thêm đóng góp nổi bật sau khi được phong.

Cần phân biệt sớm hai nhánh vì người ta hay lẫn. Nhánh di sản văn hoá phi vật thể do ngành văn hoá chủ trì, xét người nắm giữ các loại hình như nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, tập quán xã hội, lễ hội truyền thống, ngữ văn dân gian, tiếng nói và chữ viết, nghề thủ công truyền thống. Nhánh nghề thủ công mỹ nghệ là một danh hiệu riêng, do cơ quan quản lý ngành nghề nông thôn chủ trì, đặt nặng sản phẩm và tay nghề sản xuất. Một người thợ có thể hợp với nhánh này hơn nhánh kia, và chọn sai nhánh là hồ sơ đi lạc ngay từ đầu.

Bài này nói về nhánh di sản. Câu hỏi đầu tiên cần trả lời trước khi viết chữ nào: di sản người đó nắm giữ thuộc loại hình nào, và cộng đồng nào đang thực hành nó. Trả lời không rõ hai câu này thì ba tiêu chuẩn phía dưới sẽ không có chỗ bám.

Ba tiêu chuẩn cốt lõi và điều hội đồng thực sự nhìn

Nắm giữ. Không phải biết một vài bài, một vài công đoạn, mà hiểu di sản đủ sâu để giải thích vì sao làm như thế: lời cổ nghĩa là gì, công đoạn nào không được bỏ, biến thể nào là gốc, biến thể nào là mới thêm. Hội đồng thường nhìn vào phạm vi: số làn điệu, số bài, số kỹ thuật, số tri thức người đó nắm được so với cả loại hình, và việc người đó có còn giữ những phần ít người còn biết hay không.

Thực hành. Di sản phải còn sống trong tay người đó, không chỉ nằm trong trí nhớ. Hội đồng muốn thấy người đó vẫn hát, vẫn diễn, vẫn làm, vẫn tham gia khi cộng đồng cần, và thực hành ở mức thành thạo. Bằng chứng mạnh nhất ở đây là hình ảnh, video ghi lúc đang thực hành thật, không dàn dựng.

Truyền dạy. Đây là tiêu chuẩn làm khác biệt người giữ nghề với người làm nghề giỏi. Người đó đã dạy ai, dạy bao lâu, học trò bây giờ đã thực hành được tới đâu. Số học trò tối thiểu, nếu có, ghi theo quy định hiện hành, tra văn bản và hướng dẫn của cơ quan thi đua – khen thưởng; cái hội đồng soi kỹ hơn là học trò có thật và có thực hành được không.

Thời gian gắn bó và phẩm chất. Danh hiệu đòi một quãng thời gian thực hành liên tục và tư cách đạo đức tốt trong cộng đồng. Số năm cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ nên không nên nhớ theo lời truyền miệng; hãy đối chiếu văn bản đang hiệu lực trong kế hoạch đợt xét.

Được cộng đồng thừa nhận. Ý kiến của cộng đồng nơi di sản đang sống là một mắt xích riêng. Hồ sơ mà làng, bản, xóm không biết người đó dạy ai, diễn ở đâu thì rất khó qua cấp đầu tiên.

Tiêu chuẩn nào cần minh chứng gì

Bảng dưới gợi ý cách ghép từng tiêu chuẩn với minh chứng. Cột cuối là loại minh chứng hay được nộp nhưng ít sức nặng, nên bổ sung thêm.

Tiêu chuẩnMinh chứng thuyết phụcMinh chứng yếu
Nắm giữBản kê chi tiết các bài, làn điệu, công đoạn, tri thức người đó nắm; bản ghi âm, ghi hình người đó giải thíchMột câu chung "thông thạo toàn bộ loại hình"
Thực hànhVideo thực hành trọn vẹn tại cộng đồng, ảnh theo các năm, xác nhận của nơi tổ chức hoạt động văn hoáẢnh chân dung chụp đứng cạnh sản phẩm
Truyền dạyDanh sách học trò kèm việc học trò đang làm, video học trò thực hành, xác nhận của học trò hoặc gia đình học tròDanh sách tên không có ai xác nhận
Thời gian gắn bóLời kể có mốc năm, đối chiếu với người cùng thời, tư liệu cũ còn giữGhi "từ nhỏ đã theo nghề" không mốc nào
Cộng đồng thừa nhậnBiên bản lấy ý kiến khu dân cư, xác nhận của cấp xãThư cảm ơn chung chung không đề cập di sản

Nguyên tắc chung: mọi câu trong báo cáo nên có một minh chứng đứng sau. Câu nào không có gì đứng sau thì hoặc bổ sung, hoặc bỏ đi, vì hội đồng sẽ đặt dấu hỏi đúng vào câu đó. Mẫu biểu, số trang, cách đóng quyển tra hướng dẫn của cơ quan văn hoá cấp tỉnh cho từng đợt.

Các bước chuẩn bị từ lúc được gợi ý

Một trình tự làm việc thực tế cho người làm hồ sơ giúp nghệ nhân, ước lượng theo kinh nghiệm chung chứ không phải lịch chính thức:

  1. Xác định loại hình di sản và nhánh danh hiệu, hỏi cán bộ văn hoá cấp xã xem đợt xét đang mở hay sắp mở và hạn nộp ở cấp tỉnh.
  2. Ngồi với nghệ nhân vài buổi để ghi lại lời kể: học từ ai, học năm nào, làm gì qua từng giai đoạn, đã dạy những ai. Ghi âm để sau này đối chiếu.
  3. Lập bản kê những gì người đó nắm giữ, càng cụ thể càng tốt: tên bài, tên công đoạn, tên kỹ thuật, kèm ghi chú phần nào hiếm người còn biết.
  4. Ghi hình một buổi thực hành và một buổi dạy học trò, mỗi buổi đủ dài để thấy trọn một bài hoặc một quy trình.
  5. Liên hệ học trò để xin xác nhận và ghi hình họ thực hành.
  6. Viết báo cáo thành tích theo mẫu, rồi đọc lại cho nghệ nhân nghe từng đoạn để sửa chỗ sai.
  7. Nộp qua cấp xã để lấy ý kiến khu dân cư và xác nhận, rồi chuyển lên hội đồng cấp tỉnh theo kế hoạch đợt xét.

Phần ghi lời kể và ghi hình thường tốn thời gian nhất, có khi vài tuần nếu nghệ nhân yếu sức hoặc học trò ở xa. Nên bắt đầu trước hạn nộp càng sớm càng tốt.

Viết phần tài năng sao cho hội đồng thấy được

Lỗi phổ biến nhất ở phần này là dùng tính từ thay cho việc cụ thể: "nghệ nhân có giọng hát hay, am hiểu sâu sắc, tâm huyết với nghề". Hội đồng đọc hàng trăm câu như thế. Thứ làm hồ sơ nổi lên là con số và tên gọi cụ thể của chính loại hình di sản đó.

Một đoạn mẫu với nhân vật giả định: "Bà thuộc và hát được ba mươi hai làn điệu hát giao duyên của cộng đồng, trong đó có chín làn điệu hát trong đám cưới mà hiện trong xã chỉ còn bà và hai người nữa hát trọn. Bà giữ được lời cổ của các bài hát mời trầu và giải thích được nghĩa từng câu. Từ khi về hưu, bà mở lớp tại nhà vào tối thứ bảy, đã dạy cho mười một người, trong đó bốn người hiện hát được trên hai mươi làn điệu và đã hát trong các dịp cưới hỏi của xóm."

Đoạn đó không có tính từ nào về tài năng, nhưng người đọc thấy ngay cả ba tiêu chuẩn: nắm giữ (ba mươi hai làn điệu, lời cổ), thực hành (vẫn hát trong dịp cưới), truyền dạy (mười một người, bốn người đã hát được). Mỗi con số trong đó phải là con số thật của nghệ nhân, có ghi âm hoặc xác nhận đứng sau.

Những chỗ hồ sơ hay hụt

Nhầm loại hình. Ghi người làm nghề đan là nghệ thuật trình diễn, hoặc ghi người hát là tri thức dân gian. Hội đồng chuyên ngành đọc theo loại hình, ghi sai là bị chuyển hoặc trả.

Nặng thực hành, nhẹ truyền dạy. Nhiều người giỏi nghề nhưng chưa từng dạy có hệ thống. Nếu thật sự đã dạy con cháu, hàng xóm thì ghi lại cho đủ; nếu chưa dạy, nên mở lớp, ghi chép một thời gian rồi mới đề nghị.

Học trò không có thật hoặc không làm được. Danh sách học trò dài nhưng khi đối chiếu thì người không biết mình là học trò, hoặc không thực hành được gì. Đây là điểm dễ làm mất uy tín cả hồ sơ.

Video dàn dựng. Quay trên sân khấu, trang phục mới, nền nhạc thêm vào làm mất cái thật của sinh hoạt cộng đồng. Hội đồng cần thấy di sản trong môi trường của nó.

Mốc thời gian lệch nhau. Lời kể ghi học nghề năm này, bản khai ghi năm khác, xác nhận cấp xã ghi năm thứ ba. Thống nhất một mốc trước khi nộp.

Câu hỏi thường gặp

Chưa từng nhận khen thưởng nào có được đề nghị nghệ nhân ưu tú không?

Danh hiệu nghệ nhân ưu tú nhánh di sản xét chủ yếu trên việc nắm giữ, thực hành và truyền dạy, không đặt nặng chuỗi khen thưởng như danh hiệu thi đua. Tuy vậy có điều kiện chung nào về khen thưởng hay không thì cần tra văn bản hiện hành của từng đợt.

Mỗi người được đề nghị cho mấy loại hình di sản?

Thông thường hồ sơ ghi một loại hình chính mà người đó nắm giữ sâu nhất. Nếu người đó giỏi thêm loại hình khác, có thể nêu như thông tin bổ sung, nhưng phần chứng minh nên tập trung cho loại hình chính để hội đồng chuyên ngành đọc được rõ.

Số năm thực hành tối thiểu là bao nhiêu?

Con số này được quy định trong nghị định hướng dẫn và có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Hãy tra văn bản đang hiệu lực và kế hoạch đợt xét do cơ quan văn hoá cấp tỉnh phát hành, đừng dựa vào lời kể của người đã làm hồ sơ đợt trước.

Học trò là con cháu trong nhà có được tính không?

Được, miễn là việc học có thật và học trò thực hành được. Con cháu trong nhà thường chính là lớp giữ nghề quan trọng nhất. Nên ghi rõ học từ khi nào, học những gì và hiện làm được tới đâu.

Nghệ nhân không biết chữ có làm được hồ sơ không?

Được. Người làm hồ sơ giúp ghi lại lời kể, đọc lại cho nghệ nhân nghe để xác nhận đúng ý, và phần ký, điểm chỉ thực hiện theo hướng dẫn của cấp xã. Điều quan trọng là nội dung phản ánh đúng lời nghệ nhân, không thêm thắt.

Hồ sơ không qua đợt này thì đợt sau có phải làm lại từ đầu không?

Phần lớn tư liệu như lời kể, video, danh sách học trò vẫn dùng lại được. Nên hỏi lý do chưa qua, bổ sung đúng chỗ thiếu và cập nhật những gì người đó làm thêm trong khoảng giữa hai đợt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138